Home / پانل آزاد / وەرینێگ تویلانی و پڕ لە گیچەل لە بەین جموری فەرانسە و ئسلام

وەرینێگ تویلانی و پڕ لە گیچەل لە بەین جموری فەرانسە و ئسلام

یارسان مدیا

18.01.2021

ژان پی یر فیلیو(Jean-Pierre Filiu)

لە ئنگلیسی ئڕا گورانی: حشمەت خوسرەوی

دیبەیت مەردم فەرانسە لە باوەت ئسلام لەی ئاخرەیلە، بیەس وە بایس وەرێخستن باسەیل فرەیگ لە ئاست ناودەوڵەتی.

رەیس جمور فەرانسە، ئیمانوئل ماکروون، لە کاناڵ ئەلجەزیرە ئامادە بی تا وە هەر شێوەیگ بیەس لە بارەی مەسەلەی خەراو حالی بیین لە باوەت قسەگەل ناوبراو لە سەر ئسلام، ئەڕا رای گشتی روونکردنەوە بێەیت. ناوبریاگ فایننشال تایمز(The Financial Times) وە ئەوە تومەتبار کرد ک ئەوان بەشێگ لە قسەگەیل ناوبریاگ شێواننە.

جە هەڵکەفت ٢٢ سپتامبر ٢٠١٢، پوولیس سەیار فەرانسە ژنەیل مسەلمان وەرەو یە مەرکەز کونتروڵ هویەت لە مەیان تروکادرو جە پاریس بەن. وێنەگر:ئریک ففربرگ. ئارشیف ئەکس گتی.

لە وڵاتێگ جوور فەرانسە لەیوا چلچاوە ک زوورم مەردم پەیڕەوەی لە هوویچ دینێگ نەمەکەن و ئەسڵەن بێ دینن. ئی تێگەیشتنە هەڵەوگەردیەت ئەڕا لای چمک لائیستە(Laicite)، جوور چمکێگ فەرانسەوی و پەیوەندی ئی دیاردە وەل  حوکمەت و دینەیل جورواجوور.هەڵبەت  حالی بیین لەی چمکە ئەڕا کەسەیل خارجی فرە سەختە ئەویچ لە وڵاتێگ ک پەیڕەوی و رێزگرتن  لە دینەکان ها لە ئاست خوارێگ و مەسەلەی ئاتیستی یا بێ دینی فرە وەرولاوە. لەو لایچووە ئیە چشت راسێگە ک بەش فرەیگ وە مەردم فەرانسەییچ نمەزانن ک وەرین پەیوەندییەیل ئەوان وەل ئسلاما چەنێگ دوویر و درێژە و فرە جار لەیوا فکر کەنوە ک ئی پەیوەندییە چوتووە ئەڕا چەن دەیەی ئاخر ک لە نەتیجەی ئی پرووسە ئسلام بووت وە دین دووێم لە فەرانسە و وەیجوورە کەفیتە نوای پروتستانیسم و دین یەهوودیەت.

راسییەگەی ئیەسە ک  هەمرای پەنج ساڵ گوزەریایوی وە سەر ئومر جموری فەرانسە ک ناپلئون بناپارت ، ژنرال بێ وێنە و وە توانا، توانست وە پشتیوانی ئەرتشەگەی پەلامار ئەسکەندەریە لە مسر بێەیت. ئی پەلامارە ئەڕاسەر ئەسکەندەرییەی مسر لە هەڵکەفت مانگ ژوئیەی ١٧٩٨ دەس وەپێکرد و ئیجوورە هاتە وەرچەوو ک دامەزرانن جموری فەرانسە توانێت بووت وە سەرەتای وەرچەرخانیگ نوو.

بناپارت لە یەکمین کردەوەی خوەی، بەیاننامەیگ وە زوان ئەرەوی وڵاو کردوە و لە ناویا خوەی جوور دووس مەردم ناوچەگە و هاوپەیمان دژ وە مملوکەکان ، بەردەگەیل وەرین ک وە وەرگرتن نیابەت لە ئمپراتووری ئوسمانی حوکمڕانی مسر کردیان، دا ناساندن. لە بەشیێگ لە بەیاننامەگەی لەیوا رووی وە مەردم مسر باس کەیت:

((مەردم مسر، دیارە ئەوان لەیوا چلچاو یا پروپاگەندە وڵاوکردنەسوە ک من ئەڕا لە ناوبردن دین ئیوە هاتمەس ئەڕا ئێرە، وەلێ ئیوە نیەوت باوەڕ وە قسەگەیل ئەوان بکەین. وەپێچەوانەوە، من ئەڕا وەرگرتن و زنێگ کردنەوەی مافەیل ئیوە و تەنبیکردن کەسەیل تاوانبار هاتمەس ئەڕا ئێرە. ئەوەیچە بزانن ک من رێز و هورمەت دێرم ئەڕا خوا(اللە) و پەیغەمبەرەگەی و هەمیچ  قورئان فرەتر لە مملوکەکان.))

بناپارت لە شوون سەرکەفتن وە سەر رقیبەگەی یانێ مملوکەگان، وە تەمامی لە مسر نیشتەجی بی و تەنانەت لەورە جەشن گەورەیێگ وە بۆنەی رووژ لە داڵک بیین پەێغەمبەر ئسلام ساز کرد.وەلێ گەرد تەمام ئی نمایشەیلە وە مەیزوور ڕیزگرتن لە ئسلام، نەتوانست بووت وە بائس نواگرتن لە شووڕشێگ مەردمیی لە پایتەخت مسروە دژ وە ناوبریاگ، شووڕشێگ ک مانگ ئوکتوبر ١٧٩٨ وە شێوەیگ فرە بێڕەحمانە سەرکوت کریا.لە شوون گوزەریان چوار مانگ، ئی ژنراڵ بەرزەفڕە پەلامار فلستین دا، ئەما نەتوانست قولەی ئستراتیژیکی((ئکا-Acre) داگیر بکەیت. ئەو ناچار بی نیرووگەیل خوەی بارێتوە ئەڕا مسر و لە شوون سازکردن یە جەشن تر وە بۆنەی رووژ لە داڵک بیین پەیغەمبەر ئسلام  دەس ئاخر چیە دویاوە ئەڕا فەرانسە.

جێگرەکەی بناپارت یانێ ، ژنراڵ (ژان-باتیست کلبر-Gen.Jean-Baptiste Kleber) ناچار بی ک شووڕشێگ تر لە قاهرە سەرکوت بکەیت وەر لە ئەوەیگە جە مانگ ژوئەن ١٨٠٠ میلادی وە دەس یە موبارز لە داڵک بیی حەلەب بکووشیەت. حاکم تازەی مسر، ژنراڵ  (ژان ژاک فرانسوا منو-Gen.Jacques-Francois Menou) چیە سەر دین ئسلام و ناو ((عبداللە) لە سەر خوەی دانا و لە شوونی گەرد ژنیێگ مسری سەر وە خانەوادەیێگ ئەریستوکرات یا ڕەسەن، ژیان هاوبەش پێکهاورد.شەورای ئەرەب ک ئەو وەخت وە لایەن  جێگرەکەی بناپارتوە ڕەهبەریی کریا دەرێخست ک دی لەیەولا فەرانسەوییەکان و مسرییەکان یە نەتەوەی هاوبەشن و پەیوەندی و یەکگرتنێگ قەوی و دووسانە ها لە بەین ئی دوو نەتەوە.)). وەلێ لەشکەر منو لە ڕێ حەمڵەییگ ک وە لایەن ئوسمانییەکان و بریتانیاوە کوردینە یا هەماهەنگ کریایوی، شکست خەراوێگ بی وە نەسیبیان و وەیجورە ئەمر کارەیل یاخیگەرانەی جموری فەرانسە لە مسر وە خەت ئاخر ڕەسی. لە دویای مودەتێگ بناپارت ک هەمرای فەرمانڕەوای پاریس بی، جموری فەرانسە هەڵوەشانووە تا لەو رێوە بتوانێت یەکمین ئمپراتووری تایبەت وە خوەی درووس بکەیت.

گەرد ئەوەیا حەمڵەی فەرانسەوییەکان ئەڕا سەر مسر تەنیا سێ ساڵ توویل کیشا ، وەلێ داگیرکردن  ئەلجەزائر ک ساڵ ١٨٣٠ دەس وەپێکریا ، بی وە بائس ئەوەیگە ک حوکمەت فەرانسە ١٣٢ ساڵ دەسڵات و حوکمڕانی خوەی لەو وڵاتە بچەسپنێت.. تێکوشان کولونیالیستی دەقیقەن کەمێگ لە شوون شووڕشیگ تر دەس وەپێکرد ک بی وە دەلیل دامەزرانن((پادشایی جولای)) لە پاریس. ئەرتش فەرانسە لە یەکیمن کردەوەی خوەیانا پایگاکان ئوسمانی و سەروازەکانێ  کردنە دەیشت و لە دویای ئیە جەنگیێگ تەمام ئەیار دەس وەپێکردن ک دەس ئاخر جە ساڵ ١٨٤٧ پاوەگەزادنیێگ ناوچەیی ک وە لایەن ((ئەمیر عەبدولقادر)) وە ڕەهبەریی کریا، ڕمانن.

 

وەختێگ جموری دوێیم فەرانسە لە مانگ فوریەی ١٨٤٨ لە سەر ویرانەگەیل حوکمەت پادشایی ژوئیە دامەزریا، فەرانسە سەرزەمین ئەلجەزائر خستە سەر خاک خوەی و ئمجا خاکەکەیان دابەش کرد وە سەر سێ ناوچە ک پێکهاتووین لە((ئەلجەزیرە، ئوران و کنستانتین)) و باقی شوونەیل ترەگی جوور ناوچەگەیل نزامی مانووە. (لویی-ناپلئون بناپارت-Louise-Napoleon Bonaparte) برازای ناپلئون ئەوەڵ، لە مانگ دسامبر ١٨٥٢ جوور ناپلئون سێهم کریا وە ئمپراتوور فەرانسە و وەیجوورە دومایی وە جموری دوویێم هاورد.جێ باسە ک جمورییەگەی ناوبریاگ لە چەوو جمورییەیل وەر لە خوەی هەستیاری فرەترێگ لە باەوەت شەرایەت پڕ لە ژان مەردمگەیل ناوچەگە نیشان دا.

لەو وەخت و زەمانە، فەرانسەوییەکان و ئرووپاییەیل ترەگ ماڵیان جیوازکردن ئەڕا ئەلجەزائر و وە کەڵک وەرگرتن لە زوور هەمیچ وە هامێاری ماسولەیل فەرانسەویی، بین وە خاون بەشەیل گەورەیێگ لە موڵک و زەوی ئەرەوەکان. ناپلئون سێهم دووجار سەردان ئەلجەزائر کرد و ئی سیاسەتە فرە وەلایوە ئەڵاجەوی بی و هەر وەیخاترە بڕیار دا ک ئی سیاسەتە وە قانجاز مەردم  بوومی تەمام بکەیت. جێ وەتنە ک وە ساڵ ١٩٦٠، ئەو لە فکر ئەوەیا بی ک سیستمێگ پادشاهی دامەزرنیت ک بووت وە هاوپەیمان ئمپراتووری فەرانسە، وەلێ (ئەمیر عەبدولقادر) ک ئەو وەخت هەمرای لە تاراوگە(Exil) وەسەر بردیا ئامادە نەوی ک مل بوەیتە ژێر ئی داواکارییە.لە شوون پەنج ساڵ، ناپلئون سێهم فەرمانێگ سادر کرد ک  تەمام ئەلجەزائریەیل بوومی توانن بوون وە  فەرانسەوی و هەمیچ ستاتویس شەخسییان لە سەر بنەمای قانوونەیل دینییان جوور خوەی بمینیەت، یانێ قانوون شەرئیەت ئەڕا ٣ ملیون مسەڵمان و قانوونەیل موزاییک یا موسی ئەڕا ٣٠ هەزار یەهوودی.

کووچبەرەیل دانیشتگ ئەلجەزائر لەوەر ئی بڕیارە ئاجز و ناراحەت  بین. ئەوان لە سەر ئەو باوەڕە بین ک ئی سیاسەت ناپلئون سێهمە وە نەف مەردم بوومی هاتیەسە گرتن و سپای فەرانسە وەوە تاوانبار کردیان ک ناپلئون سێهم وە قیمەت سیاسەت کولونیالیستی بێسنوور خوەی، پاڵپشتی لە مەردم بوومی کەیت. ئی مەسەڵە وە رووشنی ئەو حەقیقەتە نیشان دەیت ک ئەڕا چە هاووەخت وەل دامەزرانن جموری سێهم ک لە مانگ سپتامبر ١٨٧٠ جێ ئمپراتووری دوویێم گرتووە، تەقالا کریا ئەڕا لە ناوبردن میرات ((پشتیوانی لە کەسەیل بوومی)) ک لە ئمپراتووری دوویێم وەجێ ماوی . ماسولیەت ئەلجەزائر فەرانسە ک لەیەوەر لە وەرەسەی وەزارەت جەنگ بی ئی دەفە  دریا وە وەزارەت کشوور.یەهوودیەیل ئەلجەزائر بین وە شاروەند یا هاووڵاتی  فەرانسە، وەلێ مسەلمانەیل ئەلجەزائری وە تەمامی جوور ژێردەس(شوونێگ ک ها لە ژێر پاراستن وە لایەن سیستمێگ کولونیالیستی) مانووە و ئی کارە بی وە بائس درووس بیین کاتاگووری نوویێگ  ک مەردم نیشتەجێ ئەلجەزائر لە بەین (( ئرووپاییەیل)) ک پێکهاتووین لە کووچبەرەیل خارجی و یەهودیەیل بوومی و ((مسەلمانەیل) دابەش کریان.

ئی ئال و گوڕە روویداویێگ چارەنوویس ساز لە تاریخ پەیوەندیەیل بەین جموری فەرانسە و ئسلام مەتێتە هەساو، ئەویچ وەختێگ  هوویەتێگ وە تەمامی دین-محور دریەتە پاڵ مەردم ئەلجەزائر تا لەی ڕێوە ئەوان لە مافەیل خوەیان بێبەش بکەن. لە شوون شووڕش ساڵ ١٨٧١ دژ وە حاکمیەت فەرانسە، ئی سیاسەت چەفت و داگیرکارییە وەروڵاوتر بیووە. سەرکوت خوێناوی شووش جوور پرووسەیێگ ئەڕا زەفت کردن موڵک و سامان  جفتیارەیل بوومی وە قانجاز مەوج تازەیێگ لە کووچبەرەیل دانیشتگ ئسپانیایی، ئیتالیایی و مالتی دومایی هات، کەسانێگ ک دەسوەجێ بین وە خاون ماف شاروەندیی فەرانسە.جموری سێهم پا لە بان کونتروڵکردن جەمیەت یا مەردم بوومی ئەلجەزائر و بێبەشکردنیان لە شارومەندیی فەرانسە  داگەز و تەنانەت تەقالا کردیان ک دەسکەفتەیل فرەترێگ لە بار سکولاریزموە وەدەسبارن.

لە ساڵ ١٨٠١ میلادی پەیوەندی بەین جموری فەرانسە و کلیسای کاتولیک، پەیماننامەیگ پەسەن کردووین ک وڵات فەرانسە گەرد پاپ لە سەری رێککەفتوویین و ئی سەنەتە ناسیای وە ((کونکوردا-Concordat)).وەلێ جە ساڵ ١٩٠٥، فەرانسە قانوون جیایی لە بەین کلیسا و حوکمەت پەسەن کرد و وەیجوورە ئەڕا هەموویشە خەتێگ کیشا وەسەر پەیماننامەی کونکوردا. وەلێ ئی قانوونە وە هوویچ شێوەیێگ  نەکەفتە بوار جێوەجێ کردن لە ئەلجەزائر.

جە ساڵ ١٩٠٣ دادگای ئەلجەزائر لە ژێر دەسڵات فەرانسە دەرێخست ک لە نووڕین دەوڵەت فەرانسەوە، فەردێگ مسەڵمان ک لە خانەوادەیێگ مسەڵمان لە داڵک بیەس ، هەوەجە نیە ک ئەو شەخسە لە ژێر چەودێری بووت تا حوکمەت فەرانسە بخەیتەی ناو کاتاگووری مسەلمانەیل.

دانە پاڵ خسووسیاتێگ نژادی-دینی، ئەویچ وە تەمامی ئەڕا ئەوە بی ک زوورم مەردم ئەلجەزائر لە ماف بنەڕەتی خوەیان بێبەش بوون و ئی مافەیلە بێریەت وە ئرووپاییەکان. لە بەین سالەیل ١٨٦٥ تا ١٩١٥ کەمتر لە ٢٤٠٠ مسەلمان ک زوورمیان لەیەوەر چووینە سەر ئایین کاتولیک، بین وە خاون ماف شاروەندی  فەرانسە.

جە ساڵ ١٩٠٧ وەیلاوە،  ئدارەی دەوڵەت فەرانسە لە ئەلجەزائر پاڵپشتی خوەی ئەڕا ئیدەیێگ ئسلامی وە شێوەی ڕەسمی دەرخست و هەزینەگەی جە لایەن دەوڵەت فەرانسەوە تامین کریا و هەمیچ  جە لایەن هەمان وڵاتوە مودیرییەت کریا.

شەبەکەیێگ وەروڵا ک مزگفت، ئیمامەیل و سازمانەیل خەیرییە لە خوەی گرتوویی، جوور وەسیلەگەیل ئستراتیژیکی ئەڕا جێوەجێکردن و پێشکەفتن ئی پرووژە کەفتە کار.

وە لەوەرچەووگرتن ئەوەیگە ک پەسەن کردن قانوون جیایی دین جە ساڵ ١٩٠٥ سەنگ بەنای لائیستەی فەرانسەوی یا نوسخەی فەرانسەویی سکولاریزمە، چشتێگ مەنتقی بی ک حەزفکردن ئەلجەزائیریەکان لەی قانوونە، بووت وە دەلیل درووس کردن سیاسەت دووچەوەکی. لەیەوەر قەرار بی ک پرنیسپ بێتەرەفی لە پەیوەندی بەین جموری فەرانسە و کاتولیکەکان، پروتستانەکان و یەهودییەکان لە وەرچەوو بگریەت، وەلێ وە کردەوە یە کونکوردا لە سەر خاک ئەلجەزائر چەقانن تا وەیجوورە دەروەچێگ ئەڕا جموری فەرانسە واز بکەیت ک بێ وچان دەس بخەیتە ناو کارو بارەیل مەردم مسەلمان.

جە ساڵ ١٩٣٦، حزب چەپگەرای مەردم یە پێشنیاریگ خستە وەرچەوو ک حقووق هاوسان یا بەرابەر پێشکەش وە ٢٤ هەزار فەرانسەوی مسەلمان بکریەت، وەلێ  جەمیەت بەش ئرووپایی لە ئەلجەزائر ئی پێشنیارە پروتستوو کردن. لە ساڵ ١٩٤٤، دەوڵەت((فەرانسەی ئازاد)) حقووق هاوسان یا بەرابەر پێشکەش وە ٦٥ هەزار نەفەر لە جەم هەفت ملیون و نیم مسەلمان فەرانسە کرد، وەلێ ئی کار سنووردارکریاگە لە بەراورد وەل  یە ملیون (( ئرووپایی)) فەرانسەوی، بوویچکتر و دێرتر لەوە بی ک بتوانێت نوا لە هێزگردن نەتەوەیی لە ئەلجەزائر بگرێت، جمشتێگ ک دەس ئاخر جە ساڵ ١٩٥٤ بی وە بەشێگ لە جەنگەکان ئەڕا سەروەخۆیی ئەلجەزائر. جموری چوارم لە دویای تەمام بیین جەنگ دوویێم جەهانی، نەتوانست لە دەس ناکووکیەیل دژ وە کولونیالیزم دەربچووت و لە شوون کودەتای ساڵ ١٩٥٨ لە ئەلجەزائر، جموری پەنجم شوون جموری وەر لە خوەی پڕەو کرد ک دامەزرێنەر و ئەوەڵین رەیس جموری ئی جمورییە یانێ  شارل دوگل(Charles De Gaulle) دانووساندن ئەڕا سەروەخۆیی ئەلجەزیرە جە ساڵ ١٩٦٢ وە ئەنجام ڕەسان.

 

فەرانسە جە ساڵ ١٩٦٥ مەراکش و توونس لە ژێر دەسڵات خوەی هاوردە دەر و فوکووس بنەڕەتی خوەی خستە سەرپاراستن جوقرافیای فەرانسە یا هەرێم متروپول خوەی. وەلێ فەرانسە ئەڕا قەویی کردن بەش سەنعەتی خوەی هەوەجە وە  نێرو کار هەرزان داشت . ئی ئتیاجییە بی وە مدوو یا دەلیل پەیابیین دیاردەی کووچبەریی دەسەجەمی لە مەغربوە ئەڕا فەرانسە و تا ساڵ ١٩٦٨ فرەتر لە ٦٠٠ هەزار نەفەر لە مەردم ئفریقا بارکردن ئەڕا فەرانسە.

لەوەر رویوەروی بین وەل مەوج بێکاری لە ناوخۆ فەرانسە، جە ساڵ ١٩٧٤ پاریس، کووچبەریی ئکنوومی لە شەماڵ ئفریقاوە ئەڕا فەرانسە وسان. وەلێ بەرنامەێیگ لە ژێر ناو (( یەکەوگرتن ئەندامگەیل خانەوادە)) ماهیەت ئی مەردمە ئاڵشت کرد و نەسڵ دوویێم  شاروەندەیل فەرانسەویی ک لە فەرانسەیا لە داڵک بوویین تا هات جەمیەتیان فرەتر بیووە. لە مانگ مەی ١٩٨١، لە شوون ٢٥ ساڵ حوکـمڕانی و دەسڵات دەسڕاسەیل ، (فەرانسوا میتران) سوسیالسیت بی وە رەیس جمور و وەیجوورە چەوەڕوانیەیل چالاکەیل نەسڵ دوویێم وەدیهاورد.

 

روویداو پەیوەس وە تون و تیژی وە لایەن کەسەیل راسیست و بێرەحمیی پولیس جە مانگ ئوکتوبر ١٩٨٣ بی وە دەلیل پەیابیین ((تەزاهورات بەرابەری)) ک  ئلهام وەرگرتوویی لە جمشت حقووق مەدەنی لە ئەیالەتەیل یەکگرتگ ئمریکا. دویای دوو مانگ، هەزار نەفەر جە پاریس لە دەور یەک گردەوبین تا لە تەزاهوراتێگ بەشداری بکەن ک ئەو زەمانە لەقەب (( تەزاهورات بورو-The Marche des Beurs)) وەرگرتوویی. (جێ وەتنە ک بوور-beur کەلەمەیێگ فەرانسەوییە ئەڕا ئاماژە وە ئەرەوەکان) . میتران گەرد نوێنەر خوەپیشاندەرەیل جەمەو  بی، ئەوان کوت کردیان لە دەوڵەت فەرانسە ک ماف دەنگدان ئەڕا کەسەیل قەیرە یا بیانی لە هەڵوژاردنەیل ناوچەیی پەسەن بکریەت، پێشنیارێگ ک وەخت خوەی لە ئەساسنامەی حزب سوسیالیست فەرانسە گونجیاویی. ئارگومێنت ئەوان ئەوە بی ک هەرچێ فرەتر نەسڵ یەکم کووچبەرەیل وەل حەیات سیاسی فەرانسەیا ئینتێگرێرا بوون، وەو ئەنازە هامێتە بیین نەسڵ دوویێم ئەوان لە جەمگەی فەرانسە ئاسانتر بوتووە. وەلێ میتران لە ترس سەرهەڵدان دەسڕاسەیل توندڕەو وە رەهبەری ((ژان -ماری لووپن-Jean-Marie Le Pen)) دەس گیردا لە مەسەلەی پەیجووریی وە خواستەیل خوەپیشاندەرەیل.

ئی مەسەڵە بی وە مایەی نگرانی و لە سەر بنەمای ئی ڕەفتار سیاسییە هەر کارێگ ئەڕا رازیکردن دڵ جەریانیێگ دەسڕاس و توندڕەو تەنیا توانست بووت وە دەلیلێگ ئەڕا مەشهوور بیین ئەو جەریانە.

لە هەڵوژاردن مەجلس جە مانگ مارس ساڵ ١٩٨٥، لووپن جوور یەکیک وە ٣٥ نوێنەرەێل حزبەگەی وارد مەجلس نەتەوەیی فەرانسە بی.ئەوان وە کەڵک وەرگرتن لە چلچاو یا پروپاگەندەی سیاسی ترس و لەرزیێگ خەیاڵی  لە ناو جەمگەی فەرانسە وڵاوکردنوە ک گویا مسەلمانەگان خوازن پەلامار فەرانسە بیەن یا فەرانسە داگیر بکەن، لە حالێکا لە جەمیەت ٥٧ ملیونی ئەو وەخت فەرانسە  تەنیا ٤ ملیونیان مسەلمان بین.

تێداد یا ژمارەی راسکانی جەمیەت مسەلمانەیل هەمرای وە سەختی جێ قسە و باسە.لەێرە دوارە فاکتەر تاریخی  ئی مەسەڵە فرە گرنگە. لە وڵاتێگ جوور فەرانسە  تا ئەلانیچ سەرژماری لە سەر بنەمای قەومیەت یا دین قەیەخەس، میراتێگ ک هەلەوگەردیەت ئەرا لای نێرووگەیل مقاومەت فەرانسەویی لە توویل داگیرکاریی نازییەیل ئەڵمان و پاوەگەزدان ئەوان لە وەرانوەر سەرژماری ویشیەکان(Vichy) ،یانێ هاوکارەیل نازییەکان، لە سەر یەهوودییەکان. وەلێ هوویچ گومانێگ لەیە نیە ک فەرانسە مێماندار(میزبان) گەورەترین جەمگەی مسەلمانەیل و گەپترین جەمگەی یەهوودیی لە ئرووپاس ک ئتماڵەن ژمارەی گروو دووێیم نزیک وە یە ملیون نەفەر بووت.

لە مەوقەی ئازادیی فەرانسە جە ساڵ ١٩٤٤، جەمگەی یەهودییەیل خاون دەسەی نوێنەرایەتی تایبەت وە خوەیان بین لە ژێر ناو: CRIF ( ک کورتکراوەی شەورای نوینەرایەتی ئنستیتو یەهوودیی-فەرانسەوییە). ئی سازمانە گەرد رەهبەریی  شەورای دینی یەهودییەیل جیاوازە.

وەزارەت ناوخۆ فەرانسە تەقالا کردیا ک رەهبەریێگ دینی هاوشێوەی یەهوودییەکان لە بەین مسەلمانەیل درووس بکەن و تا وە هامیاری ئی ئنستیتوە بتوانن پەیجوور گیچەلەیل دینی مسەلمانەیل  لە وێنەی دگان نایین وە خواردەمەنی حەلال، دەورەی ئامووزشی پەی ئیمامەکان، سەرو سامان دایین وە کارو بارەیل حەج، پەیجووری لە باوەت قەورسان مسەلمانەیل و قەیرە بوون. ئی دەسەی تازە لە ژێر ناو شەورای فەرانسەوی دین ئسلام(CFCM) هاتە ناسین.

وەلێ دامەزرانن دەسەی نوێنەرایەتی مسەلمانەیل فەرانسەوی دوویر لە گیچەل نەوی. ئسلام ئەهل تەسەنوون  خاون سیستم هیرارشی نیە و هەر لەیوا جەمگەی مسەلمانەیل فەرانسە فرە جورواجوورە و هەر لە شەماڵ ئفریقا بگر تا ئەفریقای بن-سەحاری،(Sub-Saharan)خاوەرمیانە، تورکیە و باشوور ئاسیا روویکردنەسە ئێرە و هەر گلەیکیان خاون سوونەتەیل و داب و نەریت ئشتمایی تایبەت وە خوەیانن. هەر وەی خاترە هەر جوورە تەقالایێگ ئەڕا ئەوەێگە یە دەسەی یەکدەس ک بتوانن خوەیان جوور نوێنەر تەمام مسەلمانەیل فەرانسە هەساو بکەن، توانێت گەرد گیچەلەیل بێ ئەنازە رویوەروی بووت.

 

ئەوەڵین (CFCM) لە مانگ ژوئن جە ساڵ ٢٠٠٣ لە هەڵوژاردنێگ لە ژێر چەوودێری دەوڵەت فەرانسە هاتە دامەزرانن. لەی هەڵوژاننە هەر مزگفتیێگ وە لەوەرچەمگرتن مەساحەت مزگفتەکان و وە پای متر چوارگووشە،  نوێنەر هەناردن ئەڕا بەشداری لە هەڵوژاردنەکان. نزام لائیستەیی فەرانسەوی چارەیێگ خاستر لەیە نەیاشت ئەڕا رەدوکردن یا گونجانن هەڵوژاردن دینی و پادانەگەز لە بان ئاست تاکەکەسی.

نیکولا سارکووزی ک ئەو مەوقە وەزیر کشوور بی، ئمێدوار بی ک وە دامەزراوەکردن مەسەلەی مسەلمانەیل  ئەویچ بتوانێت بڕەسێت  وە سەنەلی ریاسەت جموری لە فەرانسە لە ئایندەیا.

ژان شیراک، رەیس جمور و ڕەقیب ئەو، جە مانگ مەی ساڵ ٢٠٠٢ لە رێ وەدەسهاوردن ٨٢٪ دەنگەکان لە وەرانوەر لووپن ،جارێگ تر جوور رەیس جمور فەرانسە هەڵوژیاوە.

شیراک پلان ئەوە داشت ک وە هەر شێوەیگ بیەس بتوانێت سارکووزی کونتروڵ بکەیت، وەی بۆنەوە مانگ ژوئیە جە ساڵ ٢٠٠٣ دەسڵات دا وە یە کومسیوون تایبەت ک((قانوون یا پرنسیپەیل لائیستەیی جموری جێوەجێ بکەن)). پەنج مانگ لە شوون ئیە، کومسیوون کلک نیشان کریاگ یە پێشنیارێگ هاوردنە نوا ک(( یوم کیپوور-Yom Kippur و ئەیدالاضحی-Eid al Adha) دووگلە لە گرنگترین تاتیلاتەیل مەردم یەهوودیی و مسەلمانەیل ، بخریەتە جێ دوو تاتیلات مەسیحی لە تەقوویم جموری. لیست تویلانی پێشنیارەیل کومسیوون، ئیەیچە لە خوەی گرتوویی ک زوان ئەرەوی و زانست ئاییناسی لە ئاست نەتەوەیی ئامووزش بێریەت. ئەما شیراک یریار دا ک تەنیا یەکیک وەو  پێشنیارەیلە بخەیتە بوار جێوەجێ کردن و قانوون تازەیێگ دانا ک لە سەر بنەڕەت ئەو قانوونە نمادەیل دینی ک هان لە وەرچەوو، لە مەدرەسەگەیل گشتی بایتە قەیەخە کردن. هەرچەن لەی پێشنیارە ئاماژە وە کەڵاو یەهودییەکان و ئەمامەی سیکەکان و سەلیبەیل گەورە کریاویی، وەلێ ئی قانوونە ک مانگ مارس جە ساڵ ٢٠٠٤ هاتە پەسەن کردن، وە رووشنی مەیزووری فرەتر ئەڕا قەیەخە کردن حجاب مسەلمانەیل بی.

رەیس جمور فەرانسە وەو خاترە رەفتارێگ لەیوا سیاسی و سەختگیر وەرێوە برد تا بتوانێت سارکووزی لە ژێر ئەو ناونیشانە ک گویا رەفتارێگ نەرمتر دێرێت وەرانوەر وە ئسلام، لە سەر ڕێ خوەی لابووەیت. یە ساڵ لە شوون ئەوەیگە شیراک وە دەلیل مخالفەتێ لە باوەت حەملەی ئمریکا ئەڕا سەر ئەراق لە دۆنیای ئسلام هەواخواگەیل فرەیگ ئەرای پەیا بوویی، هاووەخت ((قانوون حجاب)) بی وە بائس وەرێخستن مەوجێگ لە رخنە دژ وە فەرانسە لەو وڵاتەیلە.

گەرد ئەوەیا ناکووکییەیل ئەو وەخت فرە کەمتر بی لە هی ئیسە ، وەلێ جەنگ و مەرافەکان لە رووی دیسکورس و دیالێکتیکیوە هەر یەکیکە . سارکوزی جە ساڵ ٢٠٠٧ بی وە رەیس جمور، و لە شوون ئەویچ فرانسوا ئولاند جە ساڵ  ٢٠١٢ خوەی ڕەسان وە پلە و پایەی رەیس جموری و دەس ئاخریچ ئیمانوئل ماکروون جە ساڵ ٢٠١٧ تا ئەلان رەیس جمور فەرانسەس.

سەرکەفتن ماکروون تەنیا لە ڕێ شکست ماری لووپن، دوییەت ژان ماری، و ئی دەفە تەنیا لە ڕێ وەدەسهاوردن ٦٦٪ لە دەنگەکان ئمکان داشت. مەوج وەروڵاو تروریزم جیهادی ک فرە جار جە ساڵ ٢٠١٥ وەیلاوە پەلامار فەرانسە دانەس، بیەس وە بائس پێشکەفتنێگ دایمی  ئەڕا دەسڕاسەیل توندڕەو، و هەمیچ وەروڵاو بیین دیسکورس ئانتی ئسلام.

خاڵ ناکووک لەی بەینە ئەوەسە ک هەرچەن قەیرانەیل ئاخر باسەیلێگ لە بارەی ئسلام و رادیکاڵ بیین ئی دینە خستیەسە رێ، وەلێ ئی مەسەڵە خاستر رووشن بیەسوە  ک مسەلمانەیل فەرانسە تا چوو ئەنازەیێگ وە قوویلی لەی وڵاتە وەل یەکا هامێتە بینەس، وڵاتێگ ک ئیسە بیەس وە شوون لە داڵگ بین ئەڕا زوورمیان.

جوور نموونە، گرووپێگ وە رووشنویرەیل مسەلمان لەی ئاخروە شێواز تایبەت جموری خوازیی خوەیان وڵاو کردنوە:((ئیەیچە وەو مانا ک هەر شەخسێگ  ئجازەی ئەوە داشتوویت ک خوەی بڕیار لە سەر چارەنوویس  خوەی بیەیت و هاووەخت خوەیان وەل ژینگەی جموری فەرانسە بگونجنن ک وە باوەڕ ئیمە نەفس ئی کارە گوزارشت لە قەشەنگی و هەر لەیوا پارادیگمایی سەخت فەرانسەوی دێرێت و وە هوویچ شیوەیگ گەرد باوەرەیل خسووسی و تاکەکەسی ناکووک نیە.)) لە لاێگ تروە، ئی رووشنویرەیل ئەرەوە پا لە بان ئەوە دەنەگەز ک بتوانن مەتنەگەی خوەیان وە زوان ئنگلیزییچ بیەنە دەیشت تا بەشکەم دەنگیان لە دەیشت فەرانسەییچ بژنەفیەت.

سەرچەمە:

Jean-PierreFiliu,https://newlinesmag.com/review/the-long-and-troubled-history-of-the-french-republic-and-islam; Newlines Magazine, 2 December 2020. Accessed date 16 January 2021.

جێ وەتنە، ژان پیەر فیلیو، پروفسوور مینەوانی لە بارەی خاوەرمیانە جە مەدرەسەی پەیوەندییەیل ناودەوڵەتی سەر وە ئنستیتیو مینەوانی سیاسی پاریسە.

 

تمام مقالەهای منتشر شده تنها بازتاب دهندە نظر نویسندگان آن است.

بازدیدها: 118