باوک معنووی، بازتولید قیم سیاسی لە ژێر لەواێ نمادگەل پوست مدڕنیتەیا

یارسانمدیا
امروز : شنبه ۲۵ مرداد ۱۴۰۴ میلادی : 2025, Aug 16

نووسەر: سەفەر عەزیزی

 لە هەمایش مونیخ، ئاقای ڕەزا پەهلەوی خوی جور “باوک ڕوحی” ئێرانیەکان معرفی کرد. دەستەواژەێک کە لە ظاهرا تووانێت حاکی لە تجروبە، خێرخووایی و جێگای معنووی کەسێک داشتووت، وەلێ لەڕاسیا ڕیشە لە عمق فرهەنگ و کلتورێک دێرێت کە قڕنهاس سیاست خاوەرمەیانە و ئێران شکڵ داگە و گوزارشت لە دونیابینینێک پیاگسالارانە کەێت کە لە ئەدەبیات سیاسی وەپێ هویشنpolitical patriarchalism . ئی تەفەکورە بازتولید سونەتێک دێرینەس کە لە سیستمگەل فئوداڵی و پیش-فئوداڵی ڕواج داشتگە و باوکسالاری سیاسی لەلایەن پادشا، ئەرەستوکراتەکان و خاون مڵکەکانواوە بەشێک لە ساختار سیاسی و اجتمایی جامعە بیگە. ئەڵبەتە لەدونیای مودڕن و سیستمگەل دموکراسی هەمچین دیدگاگەلێک نەک هان لە تضاد وگرد ئەرزشگەل حەق و حقوق سیاسی و اجتمایی شارومەندا بەلکو ئەرزشگەل و آزادی شارومەندی بەێتە ژێر سئواڵ. ایدە دموکراسی و مردمسالاری تاکید لە سەر بەشداری بەرابەری تەمام شارومەندگەل لە تەسمیمگیریگەل کلان و سرنوشتساز سیاسی دیریت. ئەما “باوک ڕوحی” بیین هەتا لە قاڵب احترام معنویەت ناخودئاگا ئی پەیامە ڕەسنێت کە جامعە ئیمە وە یەک ناجی و نجات دهندە احتیاج دێرێت کە بتووانێت هەدایەتێ بکەێت. خرد جمعی لەێرە دی ماناێ نامینیەت. ئییە هەر ئەو مەنتق باووکسالارانەسە کە نەتەنیا لە ئێران، بەڵکو لە فرەجێ لەدوونیایا تجروبە نیشانداگە کە پیامد و عەواقبگەل خترناکێک داشتگە.

لەتاریخ معاسر ئێرانا سلتەنەت پهلەووی جور “باوک ملت” و جمهوری اسلامی وە عنوان ” ولی امر مسلمین” هەردووکیان لەسەرەوەی گشت موسسەی قانوونی و حقوقی دانریاووین و هەرنەوع انتقاد و وەژێر سئواڵ بردنیان، چییە خانە خەیانەت وە مەمڵەکەت. نەتیجەێ ئی زهنیەت و تەفەکورە کە هەمیشە لەتڵاشا بیگە، کەس یا کەسگەلێک بکەێتە ڕابەر و ری نیشاندەر و جێگاێ باڵاترێک لە عموم مردم و نهادگەل سیاسی و قانوونگوزاری داشتووت، حذف کردن مخاڵفگەل و تضعیف کردن نهادگەل مستقڵ بیگە.

لەحاڵێکا جامعە ئێران لەحاڵ حازر تەڵاش کەێت تا لە سایەێ وڵایەت فقیە عبور بکەێت، هەڵگەڕانەوە بازگشت ئەڕا زووان و نمادگەل باووکسالارانە، هەتا لە شکلێک نەرم و نمادین، خەتەر بازتولید هەمان ساختار کوونە لە قاڵب چهرەێ تازە و وە اصطلاح مدڕن وەشوون خویا تێرێت.

تجربە نیشان داگە کە ئی تەفەکور و ذهنیەتە لە نموونەێ وڵاتگەل آمریکاێ لاتین، ڕهبەرانێک چووین خوان پێروون ارژانتین یان هوگو چاووز لە ڤنزویلا وەکاریزمای شەخسی و لەقب باووکانە لەسەرەتای دەسەڵاتیانا محبوبیەت فرەێک وەدەس هاوردن، ئەما وەمرور زەمان و تمرکز قدرت لەدەستیان تەمام نەهادگەل دموکراتیک و قانوونگذاری بووینە فورماڵیتە و نوعێک لە وابستەگی سیاسی جامعە وە یەک شەخس پەیدا بی کە لە نەهایەتا بووییە دیکتاتورێک مطڵەق. لە ئوروپا هیتلر لە ئاڵمان، موسلینی لە ئیالیا و سالازار لە پورتقاڵ لە هەمان ئەدەبیات باوکسالارانە کەڵک وەرگرتن و بووینە ڕهبەرگەل بێ نەقض و لەوەرانور هیچ نەهادێکا پاسخگوو نەووین، بەڵکو تەمام نەهادەکان کیشانە ژێر ڕکیف خویان و لە نەهایەتا فاجعگەل بەشەری خوڵقانن.

هەرمەوقعێک یە ڕابەر خوێ وەک باوک قەڵمداد کرد، وەشێوەێک لە شێوەکان آگاهانە یا نا آگاهانە لە مردم داواکەێت کە نەقش مناڵگەل گوێڕایەڵ حلقە وەگوش و مطیع قەبوول بکەن و تهت ئەمر “باوک” بن. ئیتر نەقش مەردووم لەبەیک و هەڵدانە وەباڵاێ باوک تا ئەوج پەرەستش. استقڵال فکری و سیاسی لە کومەڵگا نەک زعیف بووت، بەڵکوو هەر جوورە تەڵاش ئەڕا استقڵال و ئازادی فردی  خریەتە قاڵب دژە ملت و دژە جامعە. فەرهەنگ نەقد و گفتگو لەلایەن لایەنگران “باوک”وە تەمام مانا وەلا خریەت. لاینەگرگەل ئاقای پهلوی لەی مدتا چ لە دونیای مەجازی و چ لە گردهەمایەکان نیشان داگنە کە گوزار لە جمهوری اسلامی تەنها گوزار لە سیستمە، نەک عەقڵیەت. نیشانەکان هەر لەئیسەوە وەپیمان هویشن “بوو پای دیکتاتور تێت”.

ئاێەندە ئێران نە وە وەلی ئەمر و نە وە “باوک معنووی” احتیاج دێرت، بەڵکواحتیاج وە جامعەێک مەدەنی و کومەڵگاێک انتقادی دێرێت. کومەڵگاێک کە بتووانێت وە نەقد و انتقاد ژێرخانیک بەناێک بسازێت کە فەرد لە جامعە احساس وە هەویەت سیاسی، فەرهەنگی و اجتمایی خوێ بەکێت. جامعە ئازاد و بەرابەر وە ڕهبەرگەلێک نیاز دێرێت کە هەمیشە لە کناریان بووت و ساختارگەلێک سیاسی و شەفاف بنا بنەێت کە ڕێگر لە تەمەرکز قدرت و انحسارتەلەبی “ڕەهبەر” یا ڕەهبەرگەل بووت. تەجروبەێ تاریخی نیشان دەێت کە بت سازی وبت پرستی  لە نوع ڕەهبەر یا باوک معنوی، عواقب خەتەرناکێک دێرێ ئەڕا هەر جامعێک.

سەفەر عەزیزی

١٦-٠٨-٢٠٢٥

بازدیدها: 1466