Yarsanmedia Yarsan Democratic Organization Official Website
یارسانمدیا
ا پنجشنبه ۸ آبان ۱۴۰۴ 2025, Oct 30
سارۆ خوسرەوی
وە پای بەڵگە و گەواهیی دیرووک ، زاگروس هەر لە قەدیمەو مەڵوەند ئایین، فەرهەنگ و کلتوور فرەیگ لە گەلان ناوچەگە بییە، وهڵام لە شوون وەرفراوان بین و سەقامگیریی ئسلام لە کوردستان، فرەیگ لە ئایین و فەرهەنگەیل جیا جیا لە ژێر کارگەریی کلتوور باڵا دەس، وە جوورێگ لە ناوچین یان کاڵەو بین. لەی بەینە، بەشێگ وە باوەڕمەندەیل ئایینییە زاگروسییەگان شانوەشان جمشتەیل کوومەڵایەتی، تێکووشان و ههوڵ دان ک نەچنە ژێر بار ئایین داسەپیاگ، بەڵکو لە سەر ئایین دێرین خوەیان مانەو، ک یەکی وە ئەوانە ئایین یارییە.
ئایین یاری، نموونەی راسەکانی جمشتیگە ک وە درێژایی زەمان و لە دەورانەیل جیا جیا ، هەر لە هووریگەرییەو هەتا مێهرپەرسەستی و زەرتشتیگەری وجوود داشتێیە. ئی جمشتە لە سەدەی حەفتم کووچی وەرفراوانتر بییە.
یارسان خاون فەلسەفە و نووڕین ئنساندووسییە، باوەڕ وە دونیای دۊیای مردن و زندەبینەوەی دووارە دیرێ، ئەویش لە ڕاسای ڕەسین وە ئازادی، حەقیقەت و ئنسانخودایی. مەڕنو سەرچەوەی قانوون و باوەڕ ئایین یارییە.
وجوود یارسان وە بوونەی ئی رۊداوە وە ئسپات ڕەسی و سوڵتان سەهاک و یارەیلی لە پردیوەر هەورامان، ئایین یاری دامهرزانن.
یانی لە شوون رۊداو “مەڕنۆ” ژیان کوومەڵایەتی کوومەڵگەی یارسان گووڕیا و شێواز تازەیگ وە خوەیەو گرد، وەلێ هێمان فرەیگ لە مەردم وە خاتر ناشارەزاییان لە رۊداو مەڕنۆ و خاونکار، فرە ئاگادار حەقیقەت ئی جەژنە نییەن و تەنیا جوور جەژنیگ سادە نووڕنە پێیەو.
ئەوەڵ و ئاخر، یار
خاونکار (جهژن پاشایی)
جهژن “مهڕنۆ” له کوومەڵگەی یارسا
یارسان:
یارسان لە دو وشەی “یار” و “سان” پێک هاتێیە، وە مانای یارەیل پاشا، پاشایش هاومانای خوداس.
یارسان بەشێگ وە کوردەیل ڕووژهەڵات و باشوور کوردستانە کە ئیسە لە چەن ناوچەی کوردستان و جەهان زنەیی کەن. چالاکی فکر و هویرهوهری یارسان پەیوەستە وە ئاشکار بین، ئشق و باوەڕداشتن وە فەلسفەی دوونایدوون .
یارسان ئایینێگه ک خوهی له پلهی حهقیقهت دۊنێ و لەی لایەنەو فکر و باوەڕەیل هاوشێوە لە ناوین یارسان و ئایینەیل ترەک هەس.
ئەوەڵین کەسایەتیگ کە باس لە یارسان کردێیە، بالویل ماهییە کە لە سەدەی دوێیم کووچی مانگی ژیاس. لە دومای ئەو شاخوشین لوڕستانی، بابا سهرههنگ دهودانی، بابا جهلیل و بابا ناوس سهرگەتی، تا ئەوەڵەگان سەدەی هەفتم، یەک لە شوون یەک هاتنە. لە شوونی، سوڵتان سەهاک سەرهەڵداس و بیەسە ئامادەکار نزام ئایینی ئی جمشتە.
وە پای نویسراوەیل قەدیمی یارسان و شییەو کردن رۊیداوەیل ئایین یاری و هەرلێوا ڕووژژمار کوردی، سوڵتان سەهاک لە ساڵ ٦٢٢ی کووچی خوەری وەرانوەر وە ٦٤٠ مانگی و ١٢٢٠ زایینی لە داڵگ بییە.
یارەیل سوڵتان وە پای باڵادەستی و ئەولەویەت وەیجوورە دابەش کریەن:
ههفتهن، ههفتهوانه، ههفت خهلیفه، ههفت سازچی، ههفت ئاخێوەر، هەفت گۆزهچی، ههفت سهقا، ههفت پێشکار، ههفت فەرمان، ههفت ههفت، ههفت یار قهوهڵتاس، ههفت سهردار، بیستویەک پیر بەرزنجە، هەفتاودوو پیر ، نهوهدونوو پیر، شهستوشهش غوڵام، چلتهن، چلتهنان، ههزارویهک مێرد، هەزاروشهست مێرد و بێوهن بێوهنهگان.
لە ناو یارسان وەڕێوەبەری زاتی ، وە دویر لە ناوچەگەری و ناوەندگەرایی دەسنیشان کریەد و هاز و دەسڵات وە تاک یا ناوەندیگ نایریەد . لە ڕاسیا هویچ کەسێگ لەکوومەڵگە نییە کە سەر وە گرووپ یان خانەدانیگ نەود و تەنانەت پاشای خالقیش پابەندە وە ئی چوارچووە.
ناوەند یان قەڵەمڕەو ژیان و جوگرافیای ئنسانی یارسان لە وەرین باشوور زاگروس “لوڕستان، هەورامان، کرماشان و شارهزوور” بییە، لە شوونی وە ناوچەیل ترەک کوردستان و ئێرانا بڵاو بیەسەو. بەشێگ لە یارسانیەگان لە ژێر ناو “کاکەیی” لە شار و ناوچەیل باشوور کوردستان لە وێنەی، خانەقین، کەرکووک ، سلێمانی و هەولێر زنەیی کەن.
جێ وەتنە کە لە مووسڵ و بەغدا و شارەیل ترەک عەراق یارسانی ژیان کەن. یارسانی لە شارەیل باکوور کوردستانیش لە وێنەی، دێرسیم و سێواس هەن. بڕێ ترەک لە ڕووسیا و ئەلیزابت پول، لە دەوروەر قارس نیشتەجێن و لەورە زنەیی کەن. وە گەرد زاهر بین “قوشچی ئۆغڵوو” لە ناوچەی ئازەربایجان و هەروەیجوورە وە مدوو وجوود شاوەیسقولی و ڕەچەڵ ئەو لە تورکستان و گەشەسەندن ئی ئایینە لەو ناوچە، بڕێگ لە یارەیل تورک مەیلەوار بینە و پەیوەست بینەسە ئایین یاری.
یەکمین بابەت نۊسریاگ وە شێوەی هەڵبەست لە زوان کوردی ، تایبەتە وە یارسان کە وە شێوەزار گوورانی یا هەورامی نویسریاس.
یاراسانی هەرگز، لە چوارچوو قانوونێگ قەرار نەگردێیە کە ئازادی خوەی لە دەس بیەید و لە بار فکریەو یەخسیر بوود. ئستفادە لە قانوون وە شێواز ئەخلاقی لە ئایین یاری، هەنگاو هێزدانە ئەڕا ڕەسین وە ئامانج ئنسانی. وەلێ ئەخلاق وە شێواز ئەوەڵیەی وە مانای ڕیفوورم تاکیەتییە کە جوور هەوەجەیگ لە ژیان ئنسان و ئنسانیەت خوەی زاهر کەی. هەر ئی بابەتە بوودە بایس قەیرزانی لە جەم وکوومەڵگە وە گشتی و قەبول نەکردن خراوە و خراویی لە تاکەکان کوومەڵگەی یاری. ئی باوهتە جوور هەوەجەیگ لە ڕاسای دورسکردن پەیوەندی و نزیکایەتی وە گەرد یەک خوەی دەرخەی و ئاشکار بوود.
بنەوای باوەڕ یاری، قەیرزانییە لە بەشەریەت، ئیمە تویەنیم حەقیقەت ئی باوەڕە لە بابەت “خوەیناسی و ” ئنسان خودایی” دسنیشان بکەیم کە پایەی فکری ئی ئایینەسە.
یارسان وە پای فەلسەفەی “دوونایدوون” باوهڕ وە گشت جوورە مەوجوود دێرێ و گشتیان وە بەشیگ لە خوەی
زانید.
لە یارسانا مەسەلەی ئنسانخودایی وەختای وە سەر نووڕین کەسێگا زاڵ بوو، وە ئەو قووناخە ڕەسنێدەی ک لە پەیوەندیەیل کوومەڵایەتی وە مینەی خودا بگەردی. ئەنجام دڵنەرمی و مەیلەواربین وە یەکتر لە یارسانا، بوودە بایس بەرپابین سمبولیک “جەم”. جەم وە مانای نماد ئایینیە کە هۊر و ویر یەکدەستی لە ناو یار و یارەیل رێگ تێرێ، تا جاێگ ک سیمای یار لە ڕوخسار یارەیل وە دی بکریەد.
خاونکار:
خاونکار یانێ سایۆکار ک له ئەدهبیات کوردی خاون وه مانای ساێو تیهد و مهنزوور له کاریش خالق سیستم-مهندی جههان ههستیه.
ئی وشه هاوماناس وهل وشهیل” خودا، یههوه و روح بمارک” و له کەڵامەیل یارسان وه ماناێ جوورایجوور تر له وێنهی “سایوکرهم”، “پاشا”سوڵتان حهقیقهت”، و “شای ههورامان” ناو وهلێ بریاس.
وه خاتر ئهوهیگه “مهڕنۆ” جوور شوون رۊداو یاد وهلێ کریهد، ئی جهژنه جوور جهژن مهڕنۆیش باس وهلێ کریهد.
ئی جهژنه وه خاتر هوزوور سوڵتان سههاک و یارهیلی له شوون رۊداوهگه و سهرکفتن نۊر وه سهر تاریکی و ئسپات وجوود ڕهسمی یارسان له فورم بهشهر جوور خاڵ گووڕان و بنهوایی هویر و ئهندیشهی یاری، یاد وهلێ کریهد و گشت ساڵی لهکوومهڵگەی یارسان بمارک کریهد.
مەڕنۆ:
مهڕنۆ وشهیگ تهرکیبیه له “مهڕ” یانی ئهشکفت و “نۆ” یانی نهو. وشهی مهڕنۆ له ئهدهبیات باوهڕیی یارسان وه مانای سهرهێزدان تازهس له جههان ههستی.
ئی بابەتە دابەش بوود وە سەر چەن بەش جوور:
شییەوکردن ڕواڵەتیی حکایەت مەڕنۆ، ئاشکرابین چوارچوو و قانوونەیل فکری یاری و ڕووژژمار
بهشی یهکم
شیەو کردن ڕواڵهتیی حکایهت مهڕنۆ
سوڵتان سههاک بهرزنجهیی کوڕ “شێخ عیسا” ک یهکی بییه له گهورایهیل ناوچهگه، له ساڵ 260 کووچی خوەری له بهرزنجهی سهر وه “عهربهت” له ئوستان سلێمانی چهو وه ژیان ڕووشن کردێه.
سوڵتان سەهاک، وه مدوو ئهوهیگه خاون ویر جیاواز بییه، له زهمان مناڵی، براگانی و مهردم ناوچهگه له وهرانوهری کەم لوتفی نیشان دانه و وهگهردی کەفتنەسە جهڕبهس کردن.
له شوونی وه خاتر زوڵم و زوور هێزهیل دهسڵاتخواز و تونڕهو ، له ناوچهی بهرزنجهی سلێمانیهو کووچ کردێه وهرهو ههورامان.
له ناو ڕێ، له نزیک ههورامان و له کۊیهی “شنروێ” ئیسه، هێزێگ دوژمن کفتنهسه شوونیان و پهلامار خوهی و یارهیل هاوسهفهری دانه.
سوپایگ له ژێر ناو “چیچهک” ک له دوژمنهیل و تاریکپهرهستهیل ناوچهگه بینە وه هاوکاری هێزێگ پشتیوان ک ئهڕا پیلانگهری بهدرهقهی ناوچهگه کریاوین، وه گهرد سوڵتان و یارهیلی ڕۊوەڕۊ بینهسهو.
سوڵتان سههاک و یارهیلی پهنا بردنهسه مهڕێگ (ئهشکفتێگ)، ک ئهڕایان جهدید و نهو بییه. ئهوان له ئهورا ماوهی سێ شهو و سێ ڕووژه مانهسهو. ئهو مهڕه دۊیاجار وه پێ وهتنه مهڕنۆ یا مهڕنهو.
له ئهنجام هاتن وای زهلان و گهردەچۊچان، سوپای چیچهک له شوون سێ ڕووژ تهفرتۊینا بینه و وه مدوو ڕۊداو و بهڵای سرووشتی، له ڕوی ناچاری ناوچهگه وهجێ هیشتنه.
سوڵتان سههاک وه خاتر ئهوهیگه سوپای چیچهک نیهتوینستێه وه ئامانج خوهی بڕهسێ و نهخشهگهیان سهر نهگردێه، له شوون ڕووژ سێیم دهستوور بهرپابین جهژنێگ داس وه ناو جهژن “خاونکار” ک وه ئهنوان جهژن “مهڕنو”یش ناو وهلێ بریهد.
له شوون بهرپا بین جهژنهگه سوڵتان و یارهیلی ئدامه دانهسه سهفهرهگهیان و ڕهسینهسه ههورامان.
بهشی دوێیم
ئاشکاربین چوارچوو و قانوونەیل فکری یاری
له ڕاسیا “مهڕنۆ” خاڵ وهرچهرخیان هویر و ئهدیشهی یارییه ک ههر وه مدوو ئی ڕۊداوه وجوود یارسان وه ئسپات ڕهسییه.
مەسەلەی یارسان وهرجه “مهڕنۆ” تهنیا جوور یهی ئهدهبیات باوهڕی چهو وهلێ کریاس، ئهوهیش وه دهر له چوارچوو مهدهنی، دهستووری و سیستم ئایینی، وهلێ له شوون ڕۊداو “مهڕنۆ”کوومهڵگەی یارسان بیهسه خاون سیستم کوومهڵایهتی و ئایینی تایوهت وه خوهی.
مهڕنۆ تهنیا وه مانای وه جێ هاوردن فهرز ڕووژه، ڕهنج و تاقهت، پهیام ئشق، دویرگیری له خودپهسهنی، پابهند بین وه نیستی و هەڵگر ڕاز نییه ، بهڵکو هاوهخت ههڵگر پهیام و ڕاز نهیان و نادیاره له سیستمێگ، له ڕاسای وه دهس هاوردن مهوجوودیهت ئهڕا ئهوهیگه بتۊیهنێ له پاوهگهزدان دژ وه تاریکی و ڕەسین وه حەقیقەت، ئرادەی زاڵ وه سهر بێ هێزیا له خوهتا بهرجهسته بکهی.
سوڵتان سەهاک لە گام یەکم ئەوەڵین دەستوور ئایینی و باوەڕی خوەی لە ڕێ ئی چەن خەت کەڵامە ئاشکار کرد، ک فەرمایش کەی:
ڕوکـن وه دهفتهر، ڕوكــن وه دهفتهر
ڕوكــــن ئی تاريخ بنويس وه دهفـتهر
نهی چلهی زمسان يهرێ ڕۆ سهبت كهر
مـــانگ و دڵی ڕاس دوازدهی سفيد پـهڕ
يـهرێ ڕۆی يـاران چيگام بـی وه فـهڕ
عهيد و پادشاهيم دووههم داش ئـەسهر
یانی: وە پای ئەرکان دەفتەر، پایە و ئەرکانەیل ئی تاریخە لە دەفتەر بنویسن، لە چلەی زمسانا سێ ڕووژ توومار بکە، لە ناومانگ، یانی لە چلەیا کە دنیا سفید بوود، لە دوانزەیم ڕووژیا، یاران سێ ڕووژ لەیرە بنیشنە ناو فەڕ، یانی ڕووژێ بگرن ، دوێیم جەژن پادشاییم زاهر بوود.
ئی کەڵام سوڵتان سەهاکە دۊیاجار لە لایەن زاتدارەیل ترەک، جوور سەرچەوە، لە سەرێ ئستفاده کریا و شیکردنەوە ئەڕای ئەنجام دریا.
داب و دهستور بهرپا کردن ئی جهژنه وه پای کەڵامەکان یاری وهیجوورهسه ک یارسانیهگان له وهخت و سائهت دیاریکریاێ ئهڕا ماوهی سێ ڕووژ له تاریک و سوو پاشام کەن و تا دهم خوهرئاوابین و ههڵاتن ههسارهگان وه ئاسمانهو وه ڕووژێ بوون. له شوون ئی سێ ڕووژه جهژن خاونکار یان جهژن “پادشایی” وهڕێوه چوود.
له داب و نهریت بهرپا بین ئی جهژنه، ههر بنهماڵهێگ یارسانی فهرزه کەڵهشێرێگ تهندروست ک بتۊیهنێ بقۊلنێ وه گهرد مهنێگ، “سێ کیلۆ”، برنج ک وه ڕۊن دان ئاماده کریاوی ، بووهیده خزمهت جهم و جهمخانه تا لهوره له لایهن سهی دوعا بیریهد و له شوونی وه شێوهی یهکسان له ناوین مهردم بهش بکریهد.
بێجگه لهو چشتهیله ک له بانهو ئشاره وهپێیان کردیم، “نیاز”یش جوور ههنار، ههنجیر، سێف باخی قرمز و چهن چشت تر بوود له جهم ئاماده بکریهد.
جهم بهشکردن هێز و دهسڵات، جهم بهشکردن نهزر و نیاز، جهم هاوکاری و یهکیهتی پێک تیهید و جهمنشینهیل شهم ڕووشن کەن و کڵام خوهنن.
له ڕووژ جهژن، یارهیل یاری خوهیان ئهڕا جهژن بمارکی ئاماده کەن و ئهندامهیل جهمخانهگان وه ئهو مهیزووره سهردان یهکتر کەن . بمارک کردن جهژن خاونکار له لای گشت ئهندامهیل کوومهڵگای یارسان خاون شوون و لوون تایوەتە.
سەرنج:
بەش سێیم بابەتەگە پەیوەندی وە ڕووژژمار کوردی و پێناسەی مەڕنۆ و خاونکار دیرێ. بابەتەگە هەم پیچیدە بی و هەمیش هەوەجە وە شارەزایی فرەتر داشت و من نەتوانستم لەیرە ئهوجووره ک باییس بیا نەقڵی بکردیام، هەر وەی مدوو چەوپووشی وەلێ کردم.
ئەڕا وەدەس هاوردن زانیاری لەی بارەوە، توانین کتاوەیل “ڕووژژمار ئاریایی کوردی ” و بانگ سەرحەدان” بەڕێز تەیب تاهیر بخوەنینەو.
سهرچاوهکان:
- سهرنجام (کلامهکان یارسان)، نوسین تەیب تاهیری، ٢٠٠٧، سلێمانی، ئەنستیتۆی فهرههنگی کورد.
- مێژوو و فهلسهفهی سهرنجام (شرۆڤهی فیکری و باوهڕیی یارسان)، هەمان نویسەر، ٢٠٠٩، ههولێر دهزگای موکریانی.
- ڕووژژمار ئاریایی کوردی، ٢٠١٠، هەمان نویسەر، ههولێر دهزگای موکریانی.
- بانگ سهرحهدان، ٢٠١٣، ههولێر دهزگای موکریانی.
محتوای مقاله صرفاً منعکس کننده دیدگاه های نویسنده است و یارسانمدیا هیچ مسئولیتی در قبال آن ندارد.
بازدیدها: 1459