ڕوویداو سئوتا- مەوج کووچبەرانێک ک مەرەزەکان ئرووپا لەرزانن

ڕوویداو سئوتا- مەوج کووچبەرانێک ک مەرەزەکان ئرووپا لەرزانن

واڵاوێژ خەوەر: سەردەبیر بەش خەوەر زوان گوورانی

ڕووژ پەنجشەممە هەڵکەفت ٣٠ ژولای ٢٠٢٦، دەیان هەزار کووچبەر لە مراکشوە وە مەلە خوەیان ڕەساننە ئقلیم خودموختار سئوتا(Ceuta) لە ئسپانیا. ئی ڕوویداوە پرسیارێگ بنەڕەتی دورس کردگەس ک ئی هەمگە کووچبەرە چ جووری توانستنەس مەرز ناودەوڵەتی لە بەین مەراکش و ئسپانیا بخەنە ژێر پا و خوەیان بڕەسننە ئقلیم خودموختار سئوتا؟

چە قومیا و لە کورە؟

لەیوا دیارە کونتروڵ مەرزی بەین مەراکش و ئقلیم بویچک و خودموختار سئوتا لە ڕووژگەل وەرین هەڵوەشیاسوە و نزیک وە ٥٠ هەزار کووچبەر توانستنەس لە هەڵوومەرجێگ ئاڵووز و خەتەرناک وەرەو ئسپانیا بکەفنە ڕێ ک ئی ڕوویداوە بیەس وە مەمەر گیانلەدەسدان فرە کووچبەر. وە پاێ خەوەرەکان تێداد کووچبەرەکان فرەتر لە نیمەی جەمیەت ئقلیم خودموختار سئوتاس. تا ئامادەکردن ئی خەوەرە فرەتر لە ٣٧ هەزار لەی کووچبەرگەلە هەڵەوگەرداننەس ئەڕا مەراکش و قەرارە سەدان نەفەر تریچ هەڵەوگەردنن ئەڕا وڵاتەکەیان. هەرلێوا، نوێنەر دەوڵەت ئسپانیا لە سئوتا دەرێخستگەس ک ٥٧ جنازە لە مەرز ئسپانیا پەیا بیەس و ئتماڵ دێرێت ک ژمارەی قوروانیەکان لە بەش مەراکش فرەتر بن.

خولاسەیێگ لە سەر ئقلیم خودموختار سئوتا

سئوتا یە ناوچەی خودموختار سەر وە ئسپانیاس ک لە خوەرهەڵات کەناراوەکان شەماڵ ئفریقا هەڵکەفتگەس. ئقلیم سئوتاو ملیلا، تەنیا مەرزگەل زەمینیین ک یەکیەتی ئرووپا وەگەرد ئفریقا بەسێتە یەکوە. و هەر کام لەی شارگەلە نزیک وە ٨٥ هەزار جەمیەت دێرن.

سئوتا ک لە ساڵ ١٥٨٠ ها لە ژێر دەسڵات ئسپانیا، شوون نیشتەجێبین جەمیەتێگ هامێتە لە مەسیحییەکان و مسەڵمانەکانە و دانیشتووان ئسپانیایی و مەراکشی ئی ئقلیمە و کارگەرل ڕووژانە لە ناو سوڵح و ئارامش وەگەرد یەکترا ژیان کەن. جێ وەتنە ک مەراکش ڕەسمەن سئوتا و ملیلا جوور ئقلیمگەل خودموختار ئسپانیا وە ڕەسمیەت ناناسێت و فرە جار ئی ناوچەگەلە جوور سەرزەمینگەل داگیرکریاگ باس کەیت.

ئەڕا چە سئوتا بیەس وە شوونێگ بوحرانی ئەڕا کووچبەرگەل؟

لە دەیەگەل وەرین، ئسپانیا بیەس وە نوقتەیێگ ئەسڵی ئەڕا فرە لە کووچبەرگەل لە وڵاتگەل ترەگ مەخسوسەن شەماڵ ئفریقا جور نموونە مەراکش، لیبی، مسر، سودان، تونس و جەزائر. زوورم ئەو کەسگەلە ک لە رێ مەرز ئسپانیاوە ڕویکەنە ئرووپا کەسانێکن ک لەوەر فاکتەرگەل خشوونەت، جەنگ و بوحران ئقتسادی وە ئمێد دەروەچگەل خاستر ئامادەن ک گەورەترین ڕیسک ئەنجام بیەن. داتاگەل ڕەسمی نیشان دەن ک یەک چوارم مەراکشییەکان بەین ١٥ تا ٢٤ ساڵ، نە خەریک دەرس خوەنن، نە کار دێرن و نە لە دەورەگەل ئامووزشی بەشداریی کەن.

هەر چەن سئوتا و ملیلا ئەڕا نواگرتن لە مەوج کووچبەرگەل لە بار ئەمنیەتیوە فرە قایمە، وەلێ هاتن زیاتر لە ٥٠ هەزار کووچبەر لە چەن ڕووژ وەرین ئەڕا ناو ئسپانیا شووک گەورەیێگ لای کاروەدەسگەل ئسپانیایی وە دەرەجەی یەکم و وڵاتگەل قەربی و هاوسای ئسپانیا دورس کردگەس. جێ وەتنە ک وەرجە ئی ڕوویداوە هەر کووچبەرێگ ک باهاتا ئەڕا سئوتا یا ملیلا زوورمیان هەڵەوگەردانن و تێدادکیان لەی دوو شارە کەفنە ژێر چەودێری تا زەمانێگ داوای تەقازای پەنابەریی لە ئسپانیا بکەن.ئەڕا ڕەسین وە سئوتا، زوورم کووچبەرەکان لە شار فندیق لە مەراکش نزیک وە مسافەتێگ ٥ کیلومتری مەلە کەن و ئەوانەی تر تەقالا کەن ک لە ڕێ  بلیونش خوەیان  بڕەسننە ئسپانیا.

ئەڕا چە ئی هەمگە نەفەرە توانستنەس لە مەرز بەین مەراکش و ئسپانیا ڕەد بوون؟

دەلیل ئی کارە دیار نیە و کاروەدەسگەل مەراکشی هەمراێ هوویچ بەیاننامەیێگ بڵاو نەکردنەسوە و ئەسڵەن مالووم نیە ک چەنێگ ئەڕا نواگرتن لەی کووچبەرگەلە تەقالا کردنەس. وەلێ باس لەوە کریەت ک ئی ڕوویداوە پەیوەس بووت وە ڕقابەت بەین مەراکش و جەزائر و سەفەر ئاخر نوخست وەزیر ئسپانیا، پدرو سانچز، ئەڕا جەزائر.

مانگ مەی ٢٠٢١، پەیوەندیگەل دیپلووماسی لە بەین مەراکش و ئسپانیا روی لە ساردی کرد و دەلیل ئی کاریچە ئەوە بی ک ئسپانیا ئجازە دا وە ڕابەر((ئستقلال سەحرا قەربی))، یانێ جبهە پولیساریو، ئەڕا وەرگرتن دەرمان کوڤید-١٩ لە ئسپانیا. جێ باسە ک مەراکش و پولیساریو هەردکیان لە سەر سەحرای قەربی ئدئای مالکیەت کەن، سەرزەمینێگ ک تا ساڵ ١٩٧٥ لە ژێر دەسڵات ئسپانیا بیەس، تا ئەوەیکە کاروەدەسگەل ئستئماری دانەی وە مەراکش و موریتانیا.

لە لایێگ تروە، ئی بوحران دیپلووماتیگە لە ساڵ ٢٠٢٢ زەمانێگ تەمام بی ک مادرید سیاسەت قەدیمی خوەی لە سەر بێتەرەفی لاورد و لەیوا پاڵپشتی لە پرووژەی مەراکش ئەڕا سەحرای قەربی کرد، کردەویێگ ک بی وە بائس خەراوکردن پەیوەندی دیپلووماسی لە بەین مادرید و ئەلجەزائر جوور پشتیوان گرووپ پولیساریو. هاوزەمان سانچز هەڵکەفت ٢٠ ژوئەن ئیمساڵ سەردان جەزائر کرد، یەکمین سەفەر یە کاروەدەس پایەبەرز ئسپانیایی لە مودەت چوار ساڵ وەرین ک نیشانەی فەسڵ تازەیێگ لە پەیوەندی دیپلووماسی لە بەین مادرید و ئەلجەزائرە.

ماتئولا ویلا (Matteo Villa)، مینەوان بوار کووچبەریی لە ناوەند موتاڵەئات سیاسەت ناودەوڵەتی لە ئیتالیا، وەتیا ک وە ئتماڵ فرە سیاسەت لەی کارە دەخاڵەت داشتگەس و وەتیا (( چشتێگ ک ساڵ ٢٠٢١ قومیا، نوسخەی بویچک مەقیاس ئەو ڕوویداوەسە ک دویەکە قومیا)). ناوبریاگ مەنزوری ئەوەسە ک ٥٠ هەزار نەفەر لە یە شەوا ناتیەن، لە حاڵێکا مانگانە سەدان کووچبەر تیەن و وە باوەڕ ناوبریاگ سەفەر سانچز ئەڕا جەزائر مەراکش نگران کردگەس.

دەوڵەتەکان و کاروەدەسەکان چ جووریی لە سەر ئی ڕوویداوە هەڵویست لە خوەیان نیشان دانەس؟

سانچز ئی ڕوویداوە وە پایماڵکردن تەمامیەت ئەرزی ئسپانیا زانێت.

لە نووڕین ناودەوڵەتیوە، دوناڵد ترامپ، هجوم وەوروڵاو کووچبەرەکان ئەڕا سئوتا جوور داگیرکاری (Invasion) ناوبرد ک وە پای قسەی ناوبریاگ ئەگەر جمهووریخوازەکان لە ئنتخابات میاندورەی ساڵ ٢٠٢٦ پیرووز نەون، ئی ڕوویداوە لە ئمریکایچ دوارە بوتوە. جێ باسە ک ترامپ جوور ڕابەرێگ پوپولیست و فاشیست لە لایکوە هەڵگر متافوور ئانتی کووچبەرە و لە لایێک تروە بەردەوام تەقالا کەیت ک لە ڕێ پروپاگەندەوە زەربە لە دەوڵەت سوسیالیستیی ئسپانیا بیەیت.

لە زوورم وڵاتگەل قەربی حزبگەل ڕاستگەرا و پوپولیست وە ئسفادە لە متافوور ئانتی کووچبەر ئی ڕوویداوە پەیوەس دانەس وە قەی سیاسەت نەرم ئسپانیا لە بوار کووچبەری ئەڕا نموونە ئاماژە کەن وە سادرکردن عەفو عموومی ئەڕا سەدان کووچبەر بێ ئقامەت لەی وڵاتە. ئسپانیا هاوزەمان لە وەرانوەر قسەگەل ئانتونیو تایانی، وەرزیر دەیشت وڵات ئیتالیا، سەفیر ئی وڵاتە ئەڕا لێپرسینەوە چڕی. تایانی وەتوی ک سیاسەت بەخشین کووچبەران لە ئسپانیا بیەس وە سەوەو هاندان (( قاچاخ ئنسان)).

ئدئاگەل بێ مەدرەک

ڕوویداو سئوتا، بی وە دەلیل بڵاوبینەوەی بڕێگ ئدئای بێ مەدرەک جوور ئەوەیکە ک ئسپانیا وە ئەنقەست تەقالا کردگەس زەمینە ئەڕا مەوج کووچبەریی قەیرقانوونی وەرەو ئرووپا ئاسان بکەیتوە، ئدئایێگ ک مادرید وە توونی ڕەدی کەیت. ئدئای تر ئەوەسە ک مەراکش وە ئەنقەست مەرز خوەی واز کردگەس یا بڕێگ وڵات ترەگ هان لە پشت ئی بوحرانە. هەر چەن لە وەرینا ناکووکیگەل دیپلووماسی لە بەین مادرید و مەراکش لە سەر سئوتا و مەسەڵەی سەحرا قەربی بوگەس، وەلێ لە بارەی بوحران ئەلان هویچ مەدرەکێگ جێ ئتوار لە سەر دەخاڵەت وە ئەنقەست دەوڵەت مەراکش یا نەخش بازیگەران خارجی لە وەر دەس نیە.

سەرچەوە:

The Guardian

‏BBC

بازدیدها: 270