جەم سیاسیی یارسان، شوونێک ئەڕا زانایی دەسەجەمی و وەڕێوەبردن جەمگە

ن. هژمەت خوسرەوی

یارسانمدیا
2026-07-02

جەم یاری، هەر لە دەوران بالویل دانا تا ڕەسێتە دەورەی پردیوەر و دانان بنەڕەت نزام ((پیروپادشایی)) وە هیچ شێوەیێگ جەمێگ مەزهەبی وەو مانا ک بڕێگ کەس ئدئای کەن نەویەس. هەر کەسێگ ئسفادەی ئەبزاری لە جەم یارسان جوور جەمێگ مەزهەبی کردگەس، بێگوومان سەر وە سەفەوییە، نادر شا، قاجار و پەهلەوی یەکم و دوویێم بیەس و دەلیل ئی کاریچە وە باوەڕ من وە خاتر ئمتیازوەرگرتن لە دەسڵاتگەل فاسد،موروسی و قەیر دموکراتیک لە ئێران بیەس. تا وەیجوورە بتوانن مەنافەگەل شەخسیی خوەیان و چواردەورەکەیان بپارێزن. جەم سیاسیی یارسان وە پێچەوانە چەندین قوناخ گرنگ لە بار تاریخی، هەستی ناسی، ماریفەتی، سیاسی و فەلسەفی لە خوەی گرێت و وەلایەن کەسگەل داناوە لە سەر بنەوای دیالووگ، قودرەت جەم، زوور جەم، دەس جەم، همەت جەم و ڕواداریی یاری، بارگەکان خوەیان وەرێوە بردنەس نەک لە سەر بنەوای مونولوگ یا لە ڕێ موجزە، خورافات و جەهاڵەتوە. یانێ ئرادەیێگ کولکتیڤ جەمگە مەهەندسی کردگەس و فەرد یاری یا یار وریا لە ئەنجام دانایی جەم( خردجمعی ) وە پلەی دانایی ڕەسیەس نەک وە جادوو، موجزە و ئدئای پەێخەمبەری، خوڵقانن کەرامەت مەزهەبی یا دایین قەوڵ بلیت بەهەشت. تەنانەت سوڵتان سەهاک جوور پادشا،خاونکار و سەرجەمنشین، ئەوەڵین کەس بیەس ک مونولووگ ڕەدەو کەیت و پا لە بان ئەهمیەت دیالووگ دەیتە گەز. ئەڕا نموونە، سوڵتان مەرەموو:

عابدین گفتوگوو، عابدین گفتوگوو
عابدین شیرینە بێ بوغز گفتوگوو

تەفرەنج:جەمگەی یارسان یا جەم یاری لە دەورەی پردیوەر وە لایەن ئیانەوە وەڕێوە چیەس:
سوڵتان سەهاک)شا)، هەفتەن( داوو، پیربنیامین، پیر مووسی، دایە ڕەزبار ، مستەفا داوان، باوە یادگار و شا برایم، ( چلتەن، شەست و شەش غوڵام و هەزار و یەک مێرد. هەفتەن یا شەورای وەڕێوەبەریی یارسان، گێشتیان باوەڕ وە دیالووگ داشتنەس و لە ڕێ ئی متودوە گرفتگەل جەمگە چارەسەر کردنەس و تەنانەت لە بەین خوەیانا و سەردەسەی بارەگەکان یا چلتەن یا بارەگاکان تر لە هەمان شێواز پەیڕەوی کردنەس. جێ وەتنە لە دەوران پردیوەر، پیرەکان جوور یارگەل دانا یا پیرگەل دانا، بارەگاکان وەڕێوە بردنەس ک نزیک وە ٤٠ کەس بینەس ک لە دەوران ئیسە توانیمن جوور کومیتەی ناوەندی حزبەکان هەساو ئەڕایان بکریەت و شەست و شەش غوڵام جوور کادرگەل سیاسی و هەزار و یەک مێرد جوور یار یا ئەندامگەل جەم سیاسیی یارسان وە مانای مودڕن باس بکریەن.

وە پای زانست پەیوەندی یا کومنیکەیشن، وەکاربردن واژەگەل سیاسی و ئجتمایی وە شکڵ دورست یا زانینیان یارمەتیمان دەیت ک هەم جەمەکان وە شێوەیێگ کارناسانە و لە سەر بنەوای دانایی مودیریەت بکەیمن و هەمیچ خاستر یەکتر بفامیمن. ئەڕا نموونە، مەنزوور لە مونولووگ (Monolog) وە زوانێگ سادە یانێ گفتگوو یەکلایەنە وەبێ کارگەری. وە مانایێگ تر، یانێ گفتگوو یەکلایەنە یا تاک و تەنیا وە لایەن شەخسیەتێگ سیاسی، ئجتمایی، هوونەری یا ئەدەبی لە بوارێگ دیاریکریاگ. تەوفیر بنەڕەتی لە بەین مونووگ وەگەرد دیالووگ(Dialogue) ئەوەسە ک دوو شەخسیەت یا چەندین شەخسیەت یا نەفەر وەگەرد یەکا لە بوارێگ و لە ناو جەرخەیێگ یا جەمێگ گفتگوو کەن ئەڕا ڕەسین وە ئیدەیێگ هاوبەش وە مەیزوور چارەسەرکردن گیچەلێگ. وە مانایێگ ڕووشنتر، دیالووگ یانێ مامەڵەکردن دوو لایەنە لە سەر قانجاز هاوبەش (Transaction) و وە گێشتی حاڵەت پینگ-پوونگ دێرێت. هەرڵێوا ، مەنزوور لە ڕواداری (Tolerantia) لە دەوران مودڕن یەکیک لە بنەڕەتی ترین ئەرزشگەل تەمەدون قەرب یا نزامگەل سیاسی و ئجتمایی هەساو کریەت و ئی چمکە لە ژێر کاریگەری فکریی ((جان لاک و وڵتر)) بی وە بنەوایێگ ئەڕا دیزاین کردن ئەندیشەگەل سیاسی و حقووق بەشەریی لە وڵاتگەل قەربی. ڕواداری وە مانایێگ سادە یانێ تامڵ ئیدەگەل ترەگ یا داشتن ئامادەگی ئەڕا وەرگرتن نووڕینگەل جورواجوور. لە پارادیم فکریی یارسان، چمک ڕواداری هەڵەوگەردیەت ئەڕا نزیک وە ٧٠٠ ساڵ وەرجە ئیسە ک داناگەل جەم یارسان توانستن وە خوەندەوەیێگ ساختارشکن و قوویل لە سەر جەمگەی خوەیان لەو دەور و زەمانە، ئی چمکە جوور یەکیک لە ئەرزشگەل فەرهەنگی و سیاسی ئەڕا پێکەوەژیان ئاشتیخوازنە و ئازادمەنش هەڵوژنن. ئی مەفهووم کلیدییە، جوور یەکیک لە یارادیمگەل فکریی یارسان لە دەفتەر (( سەرەنجام) وێنەدار بیەس، مەفهوومێگ ک فەرد یارسانی و دنیابینیان وەگەرد کەسگەل دگماتیگ، فاناتیک و بنیاتگەرایی ئسلامی جیا کەیتوە. یانێ بیەس وە بەشێگ لە فەرهەنگ فەرد یارسانی لە هەڵسووکەفتیان وەگەرد باوەڕگەل ترەگ.لە فەلسەفەی سیاسیی یارسان،هەر یارێگ ک خوەی وە سەرسپردەی یارسان وە مانایێگ جەمگەناسانە بزانێت، بایەس تەنیا باوەڕ وە زانست، دیالووگ و قودرەت جەم داشتوویت و وە پالپشتی ئی پارادایمگەل ئنسانی و ئەرزشیە، خورافاتگەل دینی و تەفەکر قەڕنگەل ناوەڕاس وە چاڵش بکیشێت. هەر چەن وەداخوە جەهانێگ ک ئیمڕووژ لە ناویا وەسەر بەیمن فرەتر هان لە ژێر کاریگەری کەسگەل گەمژە تا دانا و نووخبەگەل جەمگە و فرە کەس لە سەر بنەوای مەنافەگەل شەخییان وەگەرد شەرایەت و ڕوویداوەکان هەڵسووکەفت کەن تا ئەرزشگەل کولکتیڤ یا دەسەجەمی.

بەشەریەت لە تویل تاریخ هەزاران ساڵەی خوەی، دایم تەقالا ئەڕا دانان سیستم مودیریەتی وە مەنزوور پاراستن کەرامەت و وەدیهاوردن فەزیلەت و خوەشبەختی خوەی کردگەس. یارییەکان نزیک وە ١٣٠٠ ساڵ وەرجە ئیسە، وەرانوەر وە ئسلام ئاخێزێگ فکری بەرپاکردن و نزیک وە ٧٠٠ ساڵ وەر لە ئەلانیچ خروجی ئی ئاخێزە بی وە دەلیل دامەزرانن جەمگەیێگ سیاسی، ئخلاقی، ئنسانمەدار، هاوسان لە بەین ئافرەت و پیاگ ک لە ژێر ناو نزام “،پیروپادشایی ” تاریف کریەت. پارادیم فکریی یارسان و جەخت کردن لە سەر هاوسانی بەین ئافرەت و پیاگ لە بار حقووقیوە وە ماناسە ک یارسانەکان ئەوەڵین مەردمێگ لە زاگروس بینەس ک فرەتر لە ٥٠٠ ساڵ زوویتر لە قەربییەکان پەی وەو ڕاسییە بردوین ک وەبێ حزوور ئافرەت لە جەمگەیێگ سیاسی ناتوانیت باس لە ڕنسانس، ئاخێز، دموکراسی، هاوسانی، فەزیلەت و سەئادەت بکەیت. هەر وەی بوونەوە، متود حوکمڕانی (Role Model) یارییەکان یا جەمگەی یارسان لە سەر بنەوای دموکراسی مشارەکەتی، دیالووگ،ڕوداری، هاوسانی بەین ئافرەت و پیاگ، ئخڵاق سیاسی و هیومانیزم یا ئنسانمەداریی بیەس. ئیە لە حاڵێکا ک وڵاتگەل قەربی لە مودەت چەن قەرن وەرین و لە ژێر کاریگەری شێوەگەل حوکمڕانی سیاسی و ئجتمایی پیشایوونان و لە دەوران یوونان، ئەندیشمەندگەل کووشش کردنەس ک سیستمێک پەیا بکەن ک بتوانێت گیچەڵ و مەسەڵەگەل ئجتمایی ک لە تەمام دنیا هاوبەشە، چارەسەر بکەن. فرە لە ئەندیشمەندەکان پەیڕەوی لە جمهووری، فدراڵی و تەنانەت کونفدراڵی وە مەنزور ڕەسین وە خوەشبژیوی و خوەشبەختی جەمگەکان خوەیان کردن، وەلێ دەلیلی چەس ک فرە لە جەمگەکان هەمراێ نەڕەسینەس وە ئاماجەکانیان؟

دادگای تاریخ سابتی کردگەس ک هەر جەمگەیێگ باوەڕ وە دموکراسی مشارەکەتی، قودرەت جەم، دیالووگ و هاوسانی بەین ئافرەت و پیاگ نەیاشتوویت، ماکووم وە ڕمیانە، تەنانەت ئەگەر بووت وە خاون شورەت ناپلئونی، قودرەت هیتلری، موسولینی، ترامپ، پوتین و خامنەیی. لە لایێگ تروە، جەمگەیێگ پویا و پایار مینیەت ک هەرەم قودرەت لاێ تاقە شەخس ژێروروی کردگەس و قودرەت وە لایەن جەموە مودیریەت کریەت یانێ خود مەردم سەرچەوەی قودرەت دموکراتیک، دیالووگ و ئخڵاق سیاسین. ئا ئیەسە تەوفیر جەم یاری ک فرە خاستر و پێشەکەفتگ تر لە جەمگەگەل ئیمرووژی سیاسەت کردنەس.

لە فرە لە وڵاتگەل دنیا ناوەندگەل موتاڵەئات ئستراتیژیک ئەڕا پەیاکردن بێتەرین سیستم مودیریەتی ئجتمایی- سیاسی دانانەس. تەنانەت جەمگەی جەهانی تا دامەزرانن سازمان مللەل، یەکیەتیگەل قاڕەیی-ملیەتی جوور ئرووپا، ئفریقا و ئەرەب چینەسە نوا. ڕاسە ئی سیستمگەلە تا هەدێگ توانستنەس بڕەسن وە ئەرزشگەل دموکراتیک، وەلێ هوویچ کامیان نەتوانستنەس حوکمەت سەئادەت وە قەوڵ ئەرەستوو دامەزرنن. مەخسوسەن دەسەڵاتدارگەل جەهانیچ لەی بوارە شکست خواردنەس. ئمریکا وە زانست پراگماتیسم، فەرانسە وە تئوری سوسیالیزم، ئنگلیس وە سیاسەت فایدەگەرایی و لیبڕالی و نئولیبرالی، ئەڵمان وە ئیدولوژی ئارمانگەرایی و رووسیە و چین وە مانیڤست کومونیزم، نەتوانستنەس وەرەو دموکراسی مشارەکەتی، شەورایی و ئرادەی جەم لە سەنتەر سیاسەت بچن.

وە کوڵی توانیم بوویشیمن ک نزام پیروپادشایی جەمگەی یارسان ک پایەکانێ لە سەر بنەوای قودرەت جەم و دیالووگ وێنەدار بیەس دوو تەوفیر جیاواز وەگەرد نزام دموکراسی لە هەلوومەرج ئیسە دێرێت:
یەکم، جەم سیاسیی یارسان یا هەمان دموکراسی پلورالیستی ناب لە جێ ئەوەێگە جەخت لە سەر دموکراسی مەفهوومی بکەێتوە، جەم کەیت وە قودرەت مەردم وە شکڵ کولکتیڤ و فەردگەل یاری ئەڕا ئەوەێگە بتوانن مودیریەت جەم بکەن بایەس خاون لوگووس یا نوتق یا دانایی بوون و هەرلێوا دیالووگ بووتە بنەڕەت دموکراسی یا هەمان جەم شەورای. ئیەیچە نەک ئانتی تز دموکراسی نمایندگی یا هەمان مەسەڵەی ئنتخابات لە وڵاتگەل لیبراڵ دموکراسی و مشارەکەت یا داشتن ئیدولوژی ئەڕا ڕقابەت سیاسییە، بەڵکەم سەنتزێگ ئستراتیژیکییە ئەڕا پاراستن کەرامەت ئنسانی و ئەرزشەکانێ وە مانای هێگلی.

دوێمەن، جەم یاری گوزەر کەیت وە ناو تەمام ئیدئولوژییەکان و ئەو ئیدە وە چاڵش کیشیت ک تاقە ڕێ ڕەسین وە دموکراسی پەنابردن وە ئیدولوژییە، بەڵکەم جەم دموکراتیک، ئنسانمەدار و ئخڵاقمەدار و هاوسان لە بەین ئافرەت و پیاگ و ڕوداریی یاری جوور مودڵ پێشنیار کەیت. وە باوەڕ ئیمە و وە وەرگرتن کاریگەری لە نزام فکریی یارسان، لە ئەنجام ڕقابەت ئیدولوژیک، قورخکردن قودرەت لای تاقە شەخس یا گرووپێگ مافیا و رانتیی دەوڵەتی شکڵ گرێت، پەس بایەس هەم رقابەت دموکراتیک بووت و هەمیچ دیالووگ و ئازادی بەیان و ئەندیشە شاڕەگ نزامێگ ئادڵ و قانوون- مەحوەر بووت. ئی مەسەڵە شایەت لە بار ئیدەئالیزم یا ئارمانگەراییوە دورس بووت، وەلێ وەداخوە ماکیاولی فرە وە خاسی لە کەتاو شاریار (The Prince) ئاماژە وە ئەوە کەیت ک ئنسانەکان ئەو جوورێگە هەن هەڵسووکەفت ناکەن بەڵکەم ئەو جورێکە ک منفەیتیان بتواێت ڕئاکشن لە خوەیان نیشان دەن. یا باس لەوە کەیت ک قودرەت تەنیا بووت وە نەسیوو ئەو کەسگەلە ک هەم تەوفیر بەین دووس و دوژمن خوەیان زانن و هەمیچ کەوکن یا ترسنووک نیەن. یا جەهان هوویچ کارێگ وە زایر و باتن تو نەیرێت، بەڵکەم چەوەرێ دەسکەفت و ئەنجام کارگەل توین. وە کوڵی، وە باوەڕ ماکیاولی، بازی قودرەت شوونێگ ئەڕا سادەیی یا ئەندیشەی خام نیە و بایەس لە سەر بنەوای سیاسەت واقەی (RealPolitik) وڵات بوەیتە ڕێوە نەک ئخڵاق. ماکیاولی نیشانمان دەیت ک لە بازی سیاسەت ، نە دووس دائمی هەس و نە دوژمنێگ دائمی ،بەڵکەم تەنیا یە چشت دائمییە ک ئەویچ مەنافەس. هەر وەیخاترە، پاراستن کەرامەت جەمگەی یارسان تەنیا لە سەر بنەوای ئەرزشگەل تەمەدونیی خوەی یا دنیاشموول جوور پاراستن حقووق بەشەر و ئخڵاق سیاسی ناپارێزیەت، بەڵکەم وە قودرەت سیاسی توانێت هەم مەنافەگەل خوەی و ئەرزشەکانێ بپارێزت. وە قەوڵ ماکیاولی، فەزیلەت وەبێ قودرەت نیشانەی زەئفە و ئیەیچە مانای ئەوەسە ک فەزیلەت و دیالووگ مەفهوومگەلێگ خاسن، وەلێ شەرایەت یا ڕئاڵ ئەڕات دیاری کەیت ک کەی دیالووگ بکەیت و کەی دەست لە سەر ماشە بووت ئەڕا پاراستن مەنافە و کەرامەتت. ئەڕا ڕەسین وە ئاماجێگ لەیوا، وەبێ قودرەت سیاسی وە هوویچ شوونێگ ناڕەسیت.

ئەنجام:

لە ئاخر ئی کوڵە باوەتە، توانیمن وە شکڵێگ نسبی لەیوا ئەنجام وەربگریمن ک تەنیا ڕێ ئەڕا ڕەسین وە دموکراسی واقەی و پاراستن کەرامەت جەمگە، پەرەسەندن قودرەت جەمە ک هەڵبەت لەی کانتکستە قودرەت سیاسییچ لە خوەی گرێت. هەر وەیخاترە پارادیم فکریی یارسان، بنەوای تێکووشان ئیمەس، چویکە سلول بنیادین سوسیالیزم( ئەداڵەت ئجتمایی ) و دموکراسی مشارەکەتی و ناب ئەڕا هەر جەمگەیێگ قودرەت جەمە. جەم نەهادێگ حقووقی، سیاسی و ئجتماییە ک مەردم یارسان جوور نموونە توانن لە بڕیارەکان، وەڕێوەبەریی سیاسی یا مودیریەتکردن جەمەکان یا بارەگەکان، تولید و دابەشکردن ئختساد و تەمام نیازمەندیگەل شاروەند دموکراتیک لە سەر بنەوای نزام ئخڵاقیی یاری و داشتن قودرەت سیاسی کاروبارەکان بوەنە ڕێوە.

بێگومان جەم یاری و نزام پیروپادشایی جەمگەی یارسان توانێت لاخوارەگەی ئەڕا ئێران وە گشتی، کوردسان و مەخسوسەن جنووب زاگروس، بووت وە مودڵێگ سازگار چویکە هەم دموکراتیکە و هەمیچ پارادایمگەل فکری یا ڕیشەکانێ لە سەر بنەوای جەمگەی سروشتیی زاگروس سەر هەڵداس. سیستم سیاسیی یارسان ڕاسە زنێگکەرەوەی هەمان مەوجودیەت تاریخی خوەیە ئەما خاون تاێوەتمەندیگەل خوەیچیە. چشتێگ ک جێ داخە ئەوەسە ک ناتوانیمن ئی نزام یارسانییە لە زانست ئجتمایی و مەخسوسەن لە ناو کەتاوگەل زانست سیاسی یا جەمگەناسیی سیاسی پەیا بکەیمن، وەلێ ڕیشەکانێ تاریخییە و زاگروس شاڕەگ ئی مودڵ سیاسی و ئجتماییەسە. لە سەر ئی بنەواسە ک کونشگەرگەل سیاسی جەمگەی یارسان نە قەربین و نە شەرقی و نە ناسیونالیزم ئلمانی کورد یا پان-ئێرانیزم و نە مام وەتەن جەهانی، بەڵکەم پابەسن وە ئەرزشگەل جەمگەی یارسان جوور زوان گوورانی، نزام ئخلاقیی یاری، فەرهەنگ یاری، مودڵ جەم سیاسی، هاوسانی بەین ئافرەت و پیاگ و جەمگەیێگ ئێکولوژیگ ئەڕا مودیریەتکردن جەمگە لە شوون گوزەر لە جمهووری ئسلامیی ئێران.

ناوەڕووک بابەتەکە ڕەنگدانەوەی نووڕین نویسەرە و یارسانمدیا مەسوولیەتی وە وەرەسە ناگرێت.

بازدیدها: 93