لە سازمان تەشکیلاتی وەرەو حزب سیاسی و زوومبەندی لە سەر جنووب زاگروس(کرماشان، ئیلام، لوڕسان، و هەمەدان)

لە سازمان تەشکیلاتی وەرەو حزب سیاسی و زوومبەندی لە سەر جنووب زاگروس(کرماشان، ئیلام، لوڕسان، و هەمەدان)

نوویسەر: هژمەت خوسرەوی

یارسانمدیا

2026-06-08

هەفتمین کونگرەی سازمان دموکراتیک یارسان و هەڵوژانن ناو ((حزب)) لە جێ سازمان لە لایەن هازرین کونگرەوە ناکریەت تەنیا جوور پارادیگمایێگ سیاسی نوو هەساو بکریەت، بەڵکەم توانێت وە مانای ئەوەیچە بووت ک جمشت سیاسی جنووب زاگروس وارد فاز تازەیێگ لە تاریخ هاوچەرخ خوەی بیەس. وە مانایێگ تر گوزەر لە سازمان ئەڕا حزب دەرخەر ئەو ڕاسیەسە ک جنووب زاگروس وە ڕابەریی جەمگەی یارسان تەقالا ئەڕا ئەوە کەێت ک دی جوور فاکتوور سیاسی هەساو نەکریەت، بەڵکەم بووت وە ئەکتورێگ سیاسی لە جەمگەی داڵگ، ئاست ئقلیمی، نەتەوەیی و تەنانەت ناودەوڵەتی. رەسین وە ئاستێگ لەیوا بەرز لە بوار سیاسی تەنیا وە مانای هژموونی سیاسی و ڕەسین وە کلیل ژئوپوولتیک جنووب زاگروس نییە، بەڵکەم نیشانەی گلەوخواردنە ئەڕا شکوو زاگروس و باوش جەمگەی داڵگە.

بێگومان گوزەر لە سازمانێگ تەشکیلاتی ئەڕا حزب سیاسی و خوەئامادەکردن ئەڕا بەشداری لە ڕقابەتگەل سیاسی و دموکراتیک ئەڕا ڕەسین وە قودرەت لە شوون گوزەر لە ڕەژیم توتالیتەر ئێران، توانێت بووت وە فاکتەرێگ بنەڕەتی ئەڕا بەرجەستەبین شوون و لوون جنووب زاگروس و خسوسەن جەمگەی یارسان لە ناو مەئادڵات ئێران و ئقلیمی. ئەڕا خاستر فامین ئی مەسەڵە هەوەجە کەیت ک شەوق بخەیمە سەر چەن نوقتەی موهم:

یەکم، زیاتر لە سەد ساڵە ئەهل سەفەوییە و ئوسمانی، میرنشینگەل کوردی و  لە پەنجا ساڵ وەرینچ حزبگەل سووران-مەحوەر، گرەو لە سەر جنووب زاگروس کەن. دەوڵەت مللەت فارس-مەحوەر وە یانگ مەزەو، ئەمنیەت، مەرز، نەفت، ڕاگەی هەوڕێشم و تەمامیەت ئەرزی، ئەسپ خوەی لەی ناوچەی ژئوپۆلتیکە تاو دەێت و حزبگەل کوردییچ لە ژێر ناو نەتەوەسازیی، کوردایەتی، کورد و کوردسان تەقالا کەن ک لە شوون ڕمیان جمهووری ئسلامی، شاڕەگ جنووب زاگروس( نەفت، گاز، کەشاوەرزی) کونتروڵ بکەن. هەر وەی دەلیلەسە ک زوورم حزبگەل سووران-مەحوەر موخاڵف سەرهەڵدان یا شکڵگیریی هەر جوورە حزبێگ سیاسیین ک لە خوین و گووشت زاگروس بووت. بێ دەلیل نیە ک فرە جار لە ڕێ جەنگ ڕەوانی و دەزگاگەل پروپاگەندەی خوەیان وە ئەنقەست چمکەکان گوڕن و لە جێ جەمگەی سیاسیی یارسان هوویشن ((ئایین یارسان)) ، لە جێ نزام پیرو و پادشاهی یاری هوویشن ((دین یاری)) یا لە جێ حزب سیاسی مەخسوس وەی ناوچە فوکوسیان فرەتر ها لە سەر جمشت فەرهەنگی و ئەدەبی لە ڕێ قودرەت نەرم وە مەحوەریەت دانژگای سنە،  شار گیلان قەرب و سلێمانی مودیریەت ئی خەت فکرییە کەن.

زوورم حزبگەل کوردی هەر لە ناسیونالیستەکانیان تا چەپەکان و ئسلامییەکان هانە سەر ئەو باوەڕە ک جنووب زاگروس ئتیاج وە حزب سیاسی نەێرێت و ئستدلالیچیان ئەوەسە ک ئیمە گێشتمان کوردیمن و خەڵک کوردسانیمن و  حزب سیاسی ئەڕا زاگروس توانێت زەربە لە دکترین نەتەوەسازیی و زوان ئستاندارد کوردی بیەێت. ئەگەر ئستدلالێگ لەیوا ئەقلانییە پەس ئی هەمگە حزب سووران و کرمانجە ئەڕا چەس؟ ئەی ئی هەمگە حزب ئسلامییە ئەڕا چە؟

ئەگەریچ تواین زوان ئستاندارد کوردی دورس بکەین، پەس خاستر ئەوە نیە ک واز لە نوویسان وە شێوەی ئارامی بارین و وە لاتینی بنوویسین؟ئەلان لەیوا دابنەیمن ک مەردم زاگروس و خسوسەن جەمگەی یارسان هەوەجە وە حزب، جەمگەی سیاسی و خودمودیریەتی سیاسی نەێرن، وەلێ  ئەو کەس و لاینگەلە بایەس تووزە تووزە زوانیان وە (( حزب دموکراتیک یارسان)) ئادەت بکەێت، چویکە حزب سیاسی یەکیک لە گەورەترین فاکتەرەکان ئەڕا پاراستن کەرامەت فەرد زاگروسییە  و جەمگەی سیاسی وە دەس خالی مودیریەت ناکریەت ،بەڵکەم وە حزب دموکراتیک یارسان جوور نموونە لە کەیس زاگروس وەڕێوە چووت.

دویێم، جنووب زاگروس جوور نوقتەی ژئوپولتیک ئێران تەنیا وە لایەن حزبگەل کوردیوە چەو تەمە نەوڕینەسە پێ. ئی ناوچە لە دەوران شکڵگیریی دەوڵەت-مللەت لە ئێران لە دەیەی ١٩٢٠ میلادی وە لایەن خاندان پاڵەوی و  ئەلانیچ وە لایەن کولونیالیزم داخڵی ، مەرکەزگەراوە و ئسلام سیاسیوە داگیر کریاگەس. مەیزور لە مەرکەزگەرایی تەنیا وەو مانا نیە ک تەمام جومگەگەل بنەڕەتی قودرەت جوور دادوەری، جێوەجێکردن و قانوون دانان لە تەیران جەمەو بیەس، بەڵکەم مەرکەزگەرای یانێ سیستمێگ کامڵ ک تاریخ مادەکان ،گوورانەکان و یارسانەکان هەزف کەیت و  یە تاریخ ساختە و فەردپەرەس و دژە دموکراسی، همزیستی ئشتمایی و قانوون مەدەنی و حقووق جەهانشمول جوور حقووق بەشەر لە شوونەکەی دانەیت. مەرکەزگەرا لە تاریخ هاوچەرخ ئێران یانێ پادشایێگ ستەمکار و فاسد ک وە شێوەی موروسی حوکمڕانی کردگەس و دەس ئاخر چوپی مەرکەزگەرای دەێتە دەس ولایەتی فەقی تا پایەکان ئسلام سیاسی دابنەێت.

وەداخوە زوورم حزبگەل کوردی لە ڕێ قودرەت نەرموە، تەقالا ئەڕا دامەزرانن هەمان  دەوڵەت-نەتەوە وە مودڵ کەماڵیستی و ئێران شاریی یا فارس-مەحوەر کەنوە.

سێهم، گوزەر وەرەو حزب سیاسی، تەنیا چشێگ سادە و تەشریفاتی یا بازیکردن وە مەفهوومگەل زانست سیاسی نییە ، ئییە نیشانەی دیالکتیک ڕەنج و تەقالای جەمگەی یارسان ئەڕا ڕەسین وە ڕزگارییە. لە لایک تروە جوورێک لە ڕاسی هاشاهەڵنگرە ک یارسانەکان لە هەلوومەرج ئیسە بینەس وە فاکتەرێگ جدی لە مەئادڵات سیاسی ئێران. رێکخستن رێکووپێک حزبی، تەشکیکلات پایار و یەکگرتگ لە دەیشت و ناو وڵات، شەورا مەرکەزیێگ دانا و خاون سەواد سیاسی، حزوور ئافرەتگەل و جەوانگەل لە مەیان سیاسەت، پەیوەندی ئورگانیک و قوویل و تاریخی وەل جەمگەی داڵگ، تەمام ئی خسوسیاتگەلە  نیشانی دەیت ک جمشت یارسان جەریانێگ پەراوێزخریاگ، موەقەت یا کاردانەوە نییە، بەڵکەم بازیگەرێگ ڕاسەکانی و کاریگەرە لە مەیان سیاسەت ئێران. حزب دموکراتیک یارسان و جەمگەی یارسان ئی شوون لوونە وە پشتیوانی قودرەتگەل ئقلیمی یا خارجی یا وە ئلهام وەرگرتن لە ئومەت و خەڵافەت ئسلامی وەدەس نەهاوردنە، بەڵکەم لە ئەنجام ١٣٠٠ ساڵ پاوەگەزدان و ڕیشەی تاریخی لە جنووب زاگروس وەدەس هاتگەس.

چوارم، ڕەهبەران حزب دموکراتیک یارسان فرە جار جەخت کردنەسوە ک هەم حزب لە بار سیاسیوە سەروەخوە و هەمیچ جەمگەی یارسان. ئی هەڵویست شەفافە ، تەنیا یە تاکتیک سیاسی نییە، بەڵکەم لە ناو دڵ فامێگ تاریخی لە تێکووشان ١٣٠٠ ساڵەی یارییەکان و گوورانەکان دەسوەپێ کردگەس و ریشە لە خواست هەویەتتەڵەبی، وەدیهاتن حقووق جەمگەی یارسان لە ڕێ دیاریکردن هەق چارەنوویس ، ڕەسین وە ئازادی، ئەداڵەت، پاراستن کەرامەت ئنسانی، ئەمنیەت و دموکراسی وەرگرتگەس.جمشت یا ئاخێز یارییەکان وەرجە دامەزرانن حزب دموکراتیک یارسانیچ وە شکڵ موستەقل لە ژێر ناو نزام ((پیروپادشاهی)) وە مەحوەریەت پردیوەر  وجوود داشتگەس و تەنانەت وەرجە ئەوەێگە مەردم یارسان لە لەی دەورانە بوونە خاون سازمانێگ تەشکیلاتی یا حزب سیاسی، یەکمین ئستارت ئەڕا رێکخستن جەمگەی یارسان لە بار سیاسی و نزامیوە وە دامەزرانن (( جونبش مقاومەت جەمگەی ئەهل هەق)) دەسوەپێ کرد. پەس با کەس لەوە زیاتر تەقالا نەکەیت ک جمشت یارسانی بکەیتە ژێرمەجموەی مەفهوومگەل دەسهەڵوەس، چویکە جەمگەی یارسان کود قەیر بوومی وەرناگرێت و تەنانەت ئی مەسەڵە وە نسبەت زوان گوورانییچ ڕاسە ک ئەگەر هەزار جاریچ دکتورا لە سەر  (( مەرگ زوان گوورانی)) وەربگریت یا هەزاران کەلەمە و چەمکێ ئاسیمیلە بکەیت و یا فولکلوور و ئەدەبیاتەگەی لە ژێر ناوگەل ساختە چاپ و بڵاو بکەیتوە، بازهم زوان گوورانی کود ساختە و قەیر بوومی وەرناگرێت. پەس خەت سیاسی و دیسکوورس زوان گوورانی مەسیر دیالکتیکی و موستەقڵ خوەی ئدامە دەیت و تا ڕەسین وە هەدەفەکانێ، درێژە وە موبارزەی سیاسی، مەدەنی و هەویەتخوازیی خوەی دەێت.

پەنجم، جەمگەی یارسان ک داشدار جنووب زاگروسە، یە «سوژه»‌ی سیاسی و تاریخییە؛ خاون داخوازیی، ئرادە، دانایی ماریفەتی، هەستی شناسی، ئەقڵانی و مەسیر موستەقڵ خوەیە. ئی تێکووشانە کاردانەوەیێگ  موەقەت لە وەرانوەر ڕوویداوەکان، شەخسەکان یا لایەنگەل ترەگ نییە، بەڵکەم ئدامەی ڕاگەیێگە ک نەسڵەکان یارسان دەورە وە دەورە هەزینەگەل کەڵان ئەڕای دانەس. ئفتخارات تاریخی جوور دامەزرانن یەکمین نزام پیروپادشاهی لە سەر بنەوای دانایی، هاوسانی بەین ئافرەت و پیاگ، ئنسانمەداریی، ئخڵاقمەداریی، رواداری یا تولرانس بەشێکن لە فەلسەفەی مقاومەت و پاوەگەزدان ئی جەمگە. یاران ئیمە هەزینەگەل قورسێگ ئەڕا پارێزان کەرامەت فەرد جنووب زاگروس و ئقلیم یارسانیگەل تورک زوان دانەس. ترور مەلیکاکان ،مشتەباکان و مەیسەمەکان گێشتیان بەشێکن لە حافزەی جەمی خەڵقێک ک هەمراێ ئەڕا وەدەسهاوردن حقووق بنەڕەتی خوەی پاوەگەزدان کەیت. لە ڕاسییا ترور یاران وە لایەن ڕەژیم جمهووری ئسلامیوە، دەرخەر ئی ڕاسیەسە ک ئسلام سیاسی وە مەحوەریەت تەیران، جمشت خەڵق یارسان وە یە تادید جدی و یە یە فاکتور شوندانەر زانێت.

وە مانایێگ شەفافتر گوزەر مەردم یارسان لە سازمان تەشکیلاتی ئەڕا حزب سیاسی و تەقالا ئەڕا پەیاکردن شوون و لوون خوەی لە جنووب زاگروس تەنیا یە جوقرافیا نییە، زەرفیەتێگ سیاسی و ئجتمایی رێکخریاگە ک لە بزنگاگەل تاریخی توانێت نەخشێگ دیاریکەر داشتوویت.

لە ئاخروە بایەس بوویشیم، چشتێگ ک فرە ئەهمیەت دێرێت، پاراستن ئستقلال سیاسی جمشت یارسان و نواگرتن لەوەێگە ک نەوتە وەسیلەیێگ ئەڕا ڕقابەت ئقلیمی. جمشت یارسان وە پێشقەیەمی حزب دموکراتیک یارسان، زەمانێگ توانێت نەخش تاریخی خوەی بازی بکەیت ک بووت وە ئەکتورێگ ئەڕا هەڵسووکەفت وەل جەمگەی ئقلیمی و جەهانی لە سەر بنەوای ئستقڵاڵ بڕیاردان و دانان مەنافەی کەڵان جنووب زاگروس و خسوسەن جەمگەی یارسان لە بان تەمام مەنافەکان تر. حزب دموکراتیک یارسان، خروجی ئرادەی خەڵقێگە ک ١٣٠٠ ساڵە خوازیار ئەوەسە ک جوور فائلێگ سیاسی و موستەقڵ تماشا بکریەت، نەک وەسیلەیێگ لە ناو زەمین بازی دیگەران. پەس، حزب دموکراتیک یارسان ئەڕا ڕەسین  وە حقووق سیاسی ، ئجتمایی، ئقتسادی و فەرهەنگیی خەڵق یارسان و جنووب زاگروس دامەزریاگەس نەک جوور جەریان کاردانەوە، موەقەت یا دەسهەڵوەس، وەسیلەی دەس خاران و بازی سیاسی لە زەمین دیگەران.

ناوەرووک بابەتەکە ڕەنگدانەوەی نووڕین نویسەرە و یارسانمدیا مەسئولیەتی وە وەرەسە ناگرێت.

بازدیدها: 137