یارسان در ایران امروز؛ از انکار هویت تا حق برابری شهروندی

پیمان زارع

9.10.2026

نگاهی به وضعیت یارسانیان و ضرورت تعریف جایگاه آنان در ایران آینده

جامعه یارسان در ایران همچنان با مجموعه‌ای از محدودیت‌های دینی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی روبه‌روست؛ محدودیت‌هایی که تنها به آزادی انجام مناسک مذهبی محدود نمی‌شود، بلکه مسئله شناسایی هویت، حق مشارکت سیاسی، دسترسی برابر به آموزش و اشتغال و حفاظت از اماکن مقدس را نیز دربر می‌گیرد.

در گزارش اخیر سازمان ملل درباره وضعیت حقوق بشر در ایران، یارسان به‌عنوان یک اقلیت دینی عمدتاً کُرد معرفی شده که در قانون اساسی جمهوری اسلامی به رسمیت شناخته نشده است. این گزارش از تبعیض در استخدام دولتی و نمایندگی پارلمانی، محدودیت‌های آموزشی، ممانعت از ایجاد جم‌خانه‌ها و تخریب مکرر اماکن مقدس یارسانیان سخن می‌گوید.

این وضعیت نشان می‌دهد که مسئله یارسان را نمی‌توان صرفاً در چارچوب «آزادی مذهبی» بررسی کرد. موضوع، حق یک جامعه برای برخورداری از هویت، کرامت و حقوق برابر شهروندی است.

یارسان؛ هویتی که در قانون دیده نمی‌شود

ساختار حقوقی جمهوری اسلامی میان گروه‌های دینی تفاوت قائل شده است. قانون اساسی تنها زرتشتیان، کلیمیان و مسیحیان را به‌عنوان اقلیت‌های دینی رسمی می‌شناسد و آیین یارسان در این چارچوب قرار نگرفته است.

گزارش‌های حقوق بشری سال‌های اخیر نیز تأکید دارند که جوامع دینیِ به‌رسمیت‌شناخته‌نشده، از جمله یارسانیان، با خطر بازداشت، پیگرد قضایی، محدودیت در آموزش و اشتغال و محدودیت در انجام آزادانه مناسک دینی مواجه‌اند. گزارش سالانه ایران‌وایر درباره وضعیت اقلیت‌های دینی در سال ۲۰۲۵ نیز افزایش فشار بر یارسانیان را در کنار دیگر اقلیت‌های دینی گزارش کرده است.

از این منظر، مسئله اصلی تنها این نیست که یک فرد یارسانی بتواند آیین خود را آزادانه برگزار کند؛ بلکه این است که دولت او را با همان حقوقی به رسمیت بشناسد که برای سایر شهروندان قائل است.

فشار بر اماکن مقدس و حق برگزاری آیین

حفاظت از اماکن مقدس بخش جدایی‌ناپذیر آزادی دین و باور است.

در شهریور ۱۴۰۴، گزارش‌هایی درباره ورود مسلحانه نیروهای انتظامی به محوطه مقدس «توت‌شامی» در شهرستان دالاهو منتشر شد. بر اساس گزارش ایران‌وایر، مأموران در جریان تعقیب فردی که به آن مکان پناه برده بود، در اطراف و داخل محل تیراندازی کردند و فرد موردنظر را بازداشت کردند؛ اقدامی که موجب اختلال در حضور زائران شد.

گزارش سازمان ملل نیز از تداوم تخریب اماکن مقدس یارسانیان و محدودیت در ایجاد جم‌خانه‌ها سخن می‌گوید.

این موارد اهمیت یک مطالبه مشخص را برجسته می‌کند: اماکن مقدس یارسان باید از حمایت قانونی برخوردار باشند و هیچ نهاد امنیتی یا اداری نباید بتواند بدون مبنای قانونی و رعایت حقوق شهروندان وارد این اماکن شود.

یارسان و امنیتی‌شدن مطالبات مدنی

یکی دیگر از نگرانی‌های مهم، برخورد امنیتی با شهروندان یارسانی در پرونده‌های سیاسی و اعتراضی است.

در سال ۲۰۲۶، سازمان حقوق بشری هانا گزارش داد که سجاد ویسی و شایان ویسی، دو شهروند پیرو آیین یارسان، پس از ماه‌ها بازداشت در زندان دیزل‌آباد کرمانشاه با اتهام «محاربه» مواجه شده‌اند. هانا همچنین درباره ادعاهای مربوط به شکنجه و استفاده از اعترافات دوران بازداشت در پرونده آنان ابراز نگرانی کرده است.

سازمان حقوق بشری هه‌نگاو نیز در گزارشی جداگانه درباره همین پرونده از طرح اتهام «محاربه» و نگرانی درباره احتمال صدور احکام سنگین خبر داده است. این موارد، مطابق اصول روزنامه‌نگاری، باید به‌عنوان گزارش نهادهای حقوق بشری و نه حکم قطعی درباره مسئولیت کیفری افراد یا صحت همه ادعاهای طرفین، مورد استناد قرار گیرد.

در پرونده‌ای دیگر، هانا در ژانویه ۲۰۲۶ گزارش کرد که یاسین میرزایی قلعه‌زنجیری، دانشجوی کُرد و پیرو آیین یارسان، در جریان اعتراضات دی‌ماه در کرمانشاه بر اثر شلیک نیروهای امنیتی جان باخته است. این سازمان خواستار تحقیق مستقل، شفاف و بی‌طرفانه درباره نحوه برخورد نیروهای امنیتی با معترضان شد.

این نمونه‌ها یک مسئله مهم را پیش روی جامعه یارسان قرار می‌دهد: مطالبات مدنی و هویتی یارسانیان نباید به موضوعی امنیتی تبدیل شود.

مسئله یارسان فقط مسئله مذهب نیست

یارسانیان در بخش‌هایی از ایران، به‌ویژه در مناطق کُردنشین غرب کشور، با دو مؤلفه هویتی درهم‌تنیده مواجه‌اند: هویت دینی یارسان و هویت کُردی.

به همین دلیل، بررسی وضعیت یارسان بدون توجه به مسئله تبعیض قومی و فرهنگی در ایران کامل نخواهد بود.

گزارش سازمان ملل نیز یارسان را در چارچوب اقلیت‌های دینی در میان جامعه کُرد ایران مورد بررسی قرار داده و به تبعیض‌های ساختاری علیه این جامعه اشاره کرده است.

بنابراین، دفاع از حقوق یارسانیان را نمی‌توان صرفاً به مطالبه آزادی عبادت تقلیل داد. این مسئله با مجموعه‌ای از حقوق بنیادی ارتباط دارد:

– حق برخورداری از هویت دینی و فرهنگی؛

– آزادی وجدان و باور؛

– حق آموزش برابر؛

– حق اشتغال بدون تبعیض؛

– حق مشارکت سیاسی؛

– حق ایجاد و حفظ اماکن مذهبی؛

– حق تجمع و برگزاری آزادانه مراسم؛

– حق برخورداری از دادرسی عادلانه؛

– و حق مشارکت برابر در تعیین آینده سیاسی کشور.

ایران آینده و مسئله برابری

بحث درباره آینده ایران زمانی می‌تواند از مرحله شعار عبور کند که حقوق گروه‌های مختلف جامعه به‌صورت روشن و قابل اجرا تعریف شود.

برای یارسانیان، پرسش اساسی این نیست که آیا در آینده صرفاً «تحمل» خواهند شد؛ پرسش این است که آیا شهروندانی برابر با سایر ایرانیان خواهند بود یا نه.

برابری شهروندی به معنای برخورداری از حقوق یکسان در برابر قانون است؛ بدون اینکه دین، مذهب، قومیت، زبان یا پیشینه فرهنگی فرد موجب کاهش حقوق او شود.

از این منظر، هر طرح سیاسی برای آینده ایران باید به‌صورت روشن به وضعیت اقلیت‌های دینی و قومی بپردازد و تضمین‌های حقوقی مشخصی برای آنان ارائه کند.

چند پرسش اساسی باید در دستور کار قرار گیرد:

آیا یارسان به‌عنوان یک جامعه دینی مستقل در نظام حقوقی آینده ایران به رسمیت شناخته خواهد شد؟

آیا یارسانیان می‌توانند بدون پنهان کردن هویت خود در ساختارهای سیاسی، اداری و اجتماعی کشور مشارکت کنند؟

آیا اماکن مقدس یارسان از حمایت قانونی برخوردار خواهند بود؟

آیا شهروند یارسانی در استخدام، آموزش، دانشگاه و مشارکت سیاسی با شهروندان دیگر از حقوق برابر برخوردار خواهد بود؟

آیا نمایندگی سیاسی جوامع مختلف ایران در ساختار آینده، به یک حق واقعی تبدیل خواهد شد؟

پاسخ به این پرسش‌هاست که نشان خواهد داد مفهوم «ایران برابر» تا چه اندازه از یک شعار سیاسی فراتر رفته است.

مسئولیت نیروهای سیاسی یارسان

در چنین شرایطی، فعالیت سیاسی یارسان نمی‌تواند تنها به واکنش به حوادث روز محدود شود.

مستندسازی نقض حقوق، حمایت از قربانیان، ارتباط با نهادهای حقوق بشری و رساندن صدای جامعه یارسان به افکار عمومی بین‌المللی اهمیت دارد؛ اما در کنار آن، ضروری است که یک برنامه سیاسی روشن و قابل سنجش برای حقوق یارسان در ایران آینده وجود داشته باشد.

این برنامه می‌تواند بر اصولی مانند دموکراسی، جدایی نهاد دین از دولت، حقوق بشر، برابری شهروندی، آزادی وجدان و باور، حق مشارکت سیاسی و حفاظت از تنوع فرهنگی و دینی ایران استوار باشد.

مسئله یارسان نباید به عنوان درخواست امتیاز برای یک گروه مطرح شود؛ بلکه باید به‌عنوان بخشی از مسئله بزرگ‌تر ساختن نظامی مبتنی بر حقوق برابر شهروندان دیده شود.

سخن پایانی

جامعه یارسان در دهه‌های گذشته هزینه سنگینی برای حفظ هویت، فرهنگ و باورهای خود پرداخته است. امروز، مسئله تنها ثبت تاریخ این فشارها نیست؛ مسئله این است که تجربه گذشته چگونه می‌تواند به یک مطالبه سیاسی روشن برای آینده تبدیل شود.

ایران آینده، هر شکلی که داشته باشد، زمانی می‌تواند ادعای برابری شهروندان را محقق کند که هیچ فردی به دلیل باور دینی، هویت فرهنگی یا تعلق قومی خود از حقوق اساسی محروم نشود.

یارسان حق دارد دیده شود، حق دارد هویت خود را آزادانه بیان کند و حق دارد در تعیین آینده ایران، نه به‌عنوان یک جامعه حاشیه‌ای، بلکه به‌عنوان بخشی از جامعه ایران و با حقوق برابر شهروندی حضور داشته باشد.

منابع:

1. سازمان ملل متحد، گزارش وضعیت حقوق بشر در جمهوری اسلامی ایران، سند A/80/349؛ بخش مربوط به اقلیت دینی یارسان.

2. IranWire، گزارش سالانه ۲۰۲۵ درباره وضعیت اقلیت‌های دینی در ایران، منتشرشده در ۲۴ فوریه ۲۰۲۶.

3. سازمان حقوق بشری هانا، گزارش درباره تداوم بازداشت سجاد ویسی و شایان ویسی، ۳۰ مه ۲۰۲۶.

4. سازمان حقوق بشری هه‌نگاو، گزارش درباره اتهام «محاربه» علیه سجاد ویسی و شایان ویسی، ۲۹ مه ۲۰۲۶.

5. سازمان حقوق بشری هانا، گزارش درباره جان‌باختن یاسین میرزایی قلعه‌زنجیری، ۱۳ ژانویه ۲۰۲۶.

6. Human Rights Watch، World Report 2026 – Iran، بخش آزادی مذهبی و بازداشت‌های خودسرانه.

7. USCIRF، Iran Country Update، درباره وضعیت آزادی دین و باور در ایران.

منبع داخلی برای پیگیری مواضع و مطالب منتشرشده از سوی حزب دموکراتیک یارسان: یارسان‌مدیا، وب‌سایت رسمی سازمان.

یارسانمدیا محتوای مقاله صرفاً منعکس کننده دیدگاه های نویسندهاست و یارسانمدیا هیچ مسئولیتی در قبال آن ندارد.

 

بازدیدها: 9