وقتی «هویت» به ابزار جذب مخاطب تبدیل می‌شود

مژگان روشنی

07.10.2026

سال‌هاست که جمهوری اسلامی برای حفظ و تثبیت قدرت خود، در کنار ابزارهای سیاسی و امنیتی، از ابزارهای رسانه‌ای و تبلیغاتی نیز استفاده کرده است.

یکی از مهم‌ترین این ابزارها، فریب، روایت‌سازی و ایجاد تصویری ساختگی از واقعیت است؛ روشی که با گسترش شبکه‌های اجتماعی، شکل تازه‌ای پیدا کرده است.

امروز دیگر یک خبر یا تصویر صرفاً به این دلیل که در یک کانال تلگرامی، صفحه اینستاگرامی یا وب‌سایت منتشر شده، معتبر نیست. حتی ممکن است محتوایی که اصل آن متعلق به یک رسانه یا منبع دیگر است، بدون ذکر منبع بازنشر شود و با عنوان، لوگو یا هویت دیگری در اختیار مخاطب قرار گیرد. نتیجه، ایجاد تصویری از یک «رسانه معتبر» و ساختن اعتماد مصنوعی است.

در چنین شرایطی، هویت‌های قومی و محلی نیز می‌توانند به ابزار جذب مخاطب تبدیل شوند.

وقتی «کرد»، «بلوچ»، «ترک» یا «عرب» تبدیل به ابزار رسانه‌ای می‌شود, در سال‌های بحران، اعتراض، درگیری یا جنگ، اهمیت این موضوع بیشتر می‌شود.

ممکن است محتوایی با نام و نمادهای کردی، بلوچی، ترکی، عربی، گیلکی، مازندرانی، شیرازی، اصفهانی یا دیگر هویت‌های محلی منتشر شود و در نگاه نخست، چنین به نظر برسد که این صدا از درون همان جامعه می‌آید.

اما پرسش اصلی این است:

چه کسی پشت این صفحه است؟

هویت ظاهری یک صفحه، الزاماً هویت واقعی گردانندگان آن نیست.

نمونه‌های مستند نیز وجود دارد. متا در سال ۲۰۲۱ اعلام کرد شبکه‌ای از حساب‌های اجتماعی که از ایران فعالیت می‌کردند و آن را به افراد مرتبط با سپاه پاسداران نسبت داد، حذف کرده است. در میان این حساب‌ها، نمونه‌هایی وجود داشت که خود را رسانه‌های محلی معرفی می‌کردند و برخی نیز با هویت کردی فعالیت می‌کردند. متا همچنین اعلام کرد این شبکه برای ایجاد اعتبار ظاهری، از دنبال‌کنندگان جعلی استفاده کرده بود.

این تجربه نشان می‌دهد که استفاده از هویت محلی برای ایجاد اعتماد، یک احتمال انتزاعی نیست؛ نمونه مستند آن در عملیات شبکه‌های مرتبط با ایران وجود دارد.

تله‌ای که باید آن را شناخت خطر فقط دروغ گفتن نیست.گاهی خطر، حقیقتی است که از منبع اصلی جدا شده و در یک چارچوب جدید قرار گرفته است.

یک تصویر واقعی، یک ویدئوی واقعی یا حتی یک خبر واقعی می‌تواند بدون ذکر منبع اصلی منتشر شود و سپس با تیتر و روایتی متفاوت، معنای دیگری پیدا کند.

به همین دلیل، مخاطب باید پیش از بازنشر یک مطلب، نه‌تنها بپرسد «آیا این خبر درست است؟»، بلکه بپرسد:

این خبر نخستین بار کجا منتشر شده است؟

منبع اصلی آن چه کسی است؟

تاریخ و زمینه اصلی انتشار چه بوده است؟

آیا تصویر یا ویدئو مربوط به همین اتفاق است؟

چه کسی آن را دوباره منتشر کرده و چرا؟

این همان نقطه‌ای است که سواد رسانه‌ای اهمیت پیدا می‌کند.

در زمان بحران، هوشیاری مهم‌تر می‌شود در شرایطی که یک حکومت با بحران سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، اعتراض، درگیری نظامی یا جنگ روبه‌رو می‌شود، فضای اطلاعاتی نیز می‌تواند به میدان رقابت تبدیل شود. در چنین شرایطی، استفاده از نام و هویت گروه‌های مختلف جامعه می‌تواند برای ایجاد روایت‌های جداگانه و هدف‌گیری مخاطبان مختلف به کار رود.

کردها، بلوچ‌ها، ترک‌ها، عرب‌ها، گیلک‌ها، مازندرانی‌ها و دیگر جوامع محلی و قومی نباید تصور کنند هر صفحه‌ای که با نام و زبان آنها سخن می‌گوید، الزاماً صدای واقعی همان جامعه است.

هویت، سند مالکیت بر حقیقت نیست.

یک صفحه می‌تواند نام یک قوم را داشته باشد، به زبان همان قوم بنویسد و حتی از نمادهای فرهنگی آن استفاده کند؛ اما این پرسش همچنان باقی است:

چه کسی آن را اداره می‌کند و چه هدفی دارد؟

لایک، فالو و بازنشر هم اهمیت دارد, مخاطب فقط با باور کردن یک خبر به یک شبکه کمک نمی‌کند.

لایک، فالو، کامنت، بازنشر و حتی خرید از یک صفحه یا کسب‌وکار ناشناس نیز می‌تواند به افزایش دیده‌شدن و اعتبار ظاهری آن کمک کند.

بنابراین، پیش از آنکه صفحه‌ای را دنبال کنیم، محتوایش را بازنشر کنیم یا از آن خرید کنیم، بهتر است ابتدا درباره هویت گردانندگان، سابقه صفحه، منبع اطلاعات و ارتباطات احتمالی آن تحقیق کنیم.

این به معنای متهم‌کردن هر صفحه ناشناس نیست؛ به معنای حمایت آگاهانه و مسئولانه از فضای رسانه‌ای است.

یک هشدار جدی

این گزارش درباره هیچ رسانه یا صفحه مشخصی نیست.

هشدار درباره یک روش است؛ روشی که نمونه‌های مستند آن در فعالیت شبکه‌های مرتبط با جمهوری اسلامی و سپاه پاسداران در فضای مجازی ثبت شده است.

پس فریب ظاهر را نخوریم.

اگر صفحه‌ای با نام کرد، بلوچ، ترک، عرب، گیلک، مازندرانی یا هر هویت محلی دیگری فعالیت می‌کند، قبل از اعتماد کردن، یک قدم عقب برویم و بپرسیم:منبعش کجاست؟

گردانندگانش چه کسانی هستند؟ وابستگی احتمالی آن به کجاست؟ خبر نخستین بار توسط چه کسی منتشر شده است؟

و مهم‌تر از همه:

آیا ما در حال دریافت اطلاعات هستیم یا در حال تبدیل‌شدن به بخشی از یک شبکه انتشار و اثرگذاری؟

در فضای مجازی امروز، مهم‌ترین وظیفه مخاطب فقط خواندن نیست؛ راستی‌آزمایی است.

پیش از خواندن، پیش از باور کردن و حتماً پیش از منتشر کردن، مبدأ و مأخذ را بررسی کنیم.

گاهی یک کلیک ساده می‌تواند به یک روایت اعتبار بدهد؛ اما یک دقیقه بررسی منبع می‌تواند مانع گرفتارشدن در یک تله رسانه‌ای شود.

آگاه باشیم، بررسی کنیم و بعد منتشر کنیم.

منابع

Meta، September 2021 Coordinated Inauthentic Behavior Report؛ U.S. Institute of Peace، گزارش درباره شبکه مرتبط با سپاه در شبکه‌های اجتماعی؛ Freedom House، گزارش‌های Freedom on the Net درباره ایران؛ Allan Hassaniyan، پژوهش درباره رویکرد جمهوری اسلامی نسبت به جامعه کرد، Journal of Global Security Studies.

 

یارسانمدیا. محتوای مقاله صرفاً منعکس کننده دیدگاه های نویسندهاست و یارسانمدیا هیچ مسئولیتی در قبال آن ندارد.

بازدیدها: 20