یارسانیان و مجازات اعدام در جمهوری اسلامی؛ چهار دهه تبعیض، سرکوب و پرونده‌های مرگ

پیمان زارع خبرنگار،فعال حقوق بشر  

۳ اکتبر ۲۰۲۶

از مهدی قاسم‌زاده تا رضا رسایی و احسان نوروزی؛ آنچه پرونده‌های مستند درباره وضعیت یارسانیان در ایران نشان می‌دهد

در بیش از چهار دهه گذشته، جامعه یارسان در ایران با مجموعه‌ای از تبعیض‌های مذهبی، فشارهای اجتماعی و در مواردی برخوردهای امنیتی مواجه بوده است. اما یکی از حساس‌ترین بخش‌های این پرونده، موضوع مجازات اعدام و صدور احکام اعدام برای پیروان آیین یارسان است.

بررسی پرونده‌های موجود نشان می‌دهد که نمی‌توان با دقت تاریخی گفت همه یارسانیانی که اعدام شده‌اند، صرفاً به دلیل اعتقاد مذهبی خود به مرگ محکوم شده‌اند. در برخی پرونده‌ها، اتهام‌ها امنیتی و سیاسی بوده، در برخی دیگر اتهام قتل و قصاص مطرح شده و در مواردی نیز افراد یارسانی با خطر اجرای حکم اعدام مواجه شده‌اند اما حکم آنان اجرا نشده است.

بنابراین، برای بررسی این موضوع باید میان سه گروه تفاوت گذاشت:

اعدام‌شدگان، محکومان به اعدام و افرادی که در معرض حکم اعدام قرار گرفته‌اند.

آمار؛ چرا نمی‌توان یک عدد نهایی ارائه کرد؟

جمهوری اسلامی ایران آمار اعدام‌ها را بر اساس هویت مذهبی افراد منتشر نمی‌کند. همچنین در بسیاری از پرونده‌های قضایی، وابستگی فرد به آیین یارسان در اسناد رسمی منعکس نمی‌شود.

به همین دلیل، تاکنون یک فهرست جامع و مستقل که تمام یارسانیان اعدام‌شده از سال ۱۳۵۷ تاکنون را ثبت کرده باشد، در دسترس نیست.

با این حال، در منابع حقوق بشری معتبر، دست‌کم سه مورد اعدام پیروان یارسان به‌طور مشخص قابل مستندسازی است:

مهدی قاسم‌زاده؛ اعدام در سال ۲۰۰۹

رضا رسایی؛ اعدام در سال ۲۰۲۴

احسان نوروزی؛ اعدام در سال ۲۰۲۶

این رقم را باید «دست‌کم سه مورد مستند» دانست، نه آمار نهایی تمام یارسانیان اعدام‌شده.

در کنار این سه پرونده، افرادی مانند یونس آقایان و سمان یاسین نیز با حکم یا خطر اعدام مواجه شدند، اما اجرای حکم اعدام آنان در منابع معتبر مورد بررسی تأیید نشده است.

مهدی قاسم‌زاده؛ یکی از مهم‌ترین پرونده‌های تاریخی

یکی از مهم‌ترین پرونده‌های قدیمی یارسانیان به درگیری‌های سال ۲۰۰۴ در روستای اوچ‌تپه در استان آذربایجان غربی مربوط می‌شود.

بر اساس گزارش مرکز عبدالرحمن برومند، درگیری میان گروهی از پیروان اهل‌حق/یارسان و نیروهای پلیس پس از اختلاف بر سر نصب شعارهای مذهبی در ورودی محل دامداری آغاز شد. در جریان این درگیری‌ها پنج نفر از پیروان اهل‌حق و دست‌کم سه نیروی امنیتی کشته شدند.

یونس آقایان و مهدی قاسم‌زاده در ژانویه ۲۰۰۵ به اتهام «محاربه» به اعدام محکوم شدند و حکم آنها در دیوان عالی تأیید شد, اما سرنوشت این دو نفر متفاوت بود.

مهدی قاسم‌زاده در حدود ۲۸ فوریه ۲۰۰۹ اعدام شد. مرکز عبدالرحمن برومند و عفو بین‌الملل این اعدام را مستند کرده‌اند.

مرکز برومند همچنین گزارش کرده است که قاسم‌زاده در زمان بازداشت ادعا کرده بود مورد شکنجه جسمی و روانی قرار گرفته و در نهایت با وکیل تعیینی، و نه وکیل انتخابی، از خود دفاع کرده است.

این پرونده از نخستین نمونه‌های مهمی است که در آن هویت یارسانی، درگیری با نیروهای امنیتی و مجازات اعدام در یک پرونده واحد به هم پیوند خورده‌اند.

با این حال، از نظر روزنامه‌نگاری نمی‌توان تنها بر اساس این پرونده نتیجه گرفت که قاسم‌زاده «صرفاً به دلیل یارسان بودن» اعدام شده است؛ زیرا دادگاه اتهامات امنیتی و مشخصی را علیه او مطرح کرده بود.

یونس آقایان؛ حکم اعدام و سال‌ها خطر اجرای آن

یونس آقایان، دیگر متهم اصلی پرونده اوچ‌تپه، پیرو آیین یارسان بود. او به اتهام «محاربه» محکوم شد و حکم اعدامش در دیوان عالی کشور تأیید شد. عفو بین‌الملل در سال ۲۰۰۹ اعلام کرد که پس از اعدام مهدی قاسم‌زاده، نگرانی جدی درباره اجرای حکم آقایان وجود دارد.

سازمان ملل نیز در سال ۲۰۱۲ پرونده آقایان را در ارتباط با آزادی مذهب و اعدام بررسی کرد و درباره خطر قریب‌الوقوع اجرای حکم او گزارش داد.

نکته مهم این است که:

یونس آقایان را نباید در شمار اعدام‌شدگان قرار داد.

آنچه منابع معتبر نشان می‌دهند، محکومیت او به اعدام و قرار داشتن در معرض اجرای حکم است؛ نه تأیید قطعی اجرای حکم, این تفاوت در آمار مربوط به اعدام یارسانیان بسیار مهم است.

رضا رسایی؛ یارسان، کُرد و معترض

پرونده رضا رسایی یکی از مهم‌ترین پرونده‌های معاصر مربوط به یک شهروند یارسان است.

رسایی، شهروند کُرد و پیرو اقلیت مذهبی یارسان، در جریان اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» بازداشت شد و در ارتباط با کشته‌شدن نادر بیرامی، مسئول اطلاعات سپاه صحنه، به اعدام محکوم شد.

عفو بین‌الملل در ژانویه و مه ۲۰۲۴ اعلام کرد که حکم اعدام رسایی پس از یک روند دادرسی ناعادلانه و بر اساس اعترافاتی که به گفته او تحت شکنجه گرفته شده بود، تأیید شده است.

این سازمان از ضرب‌وشتم، شوک الکتریکی، خفگی، آویزان‌کردن و خشونت جنسی به‌عنوان بخشی از بدرفتاری‌های گزارش‌شده علیه او نام برده است.

سرانجام رضا رسایی در ۶ اوت ۲۰۲۴ در زندان دیزل‌آباد کرمانشاه اعدام شد.

عفو بین‌الملل اعلام کرد که اجرای حکم به صورت مخفیانه انجام شد و خانواده و وکیل او از قبل از اجرای حکم مطلع نشده بودند.

مرکز عبدالرحمن برومند نیز رسایی را پیرو آیین یارسان معرفی کرده و اجرای حکم او بدون آخرین ملاقات و اطلاع قبلی خانواده و وکلا را ثبت کرده است.

چرا پرونده رضا رسایی اهمیت ویژه‌ای دارد؟

رسایی در نقطه تلاقی چند مسئله قرار گرفت:

هویت یارسانی، هویت کُردی و مشارکت در اعتراضات سراسری ۱۴۰۱.

اما این سه عامل را نباید به صورت خودکار به یک علت واحد تبدیل کرد.

آنچه مستند است این است که رسایی یارسانی بود، در ارتباط با اعتراضات محاکمه شد و اعدام شد. همچنین سازمان‌های حقوق بشری درباره شکنجه، اعترافات اجباری و نقض دادرسی عادلانه در پرونده او گزارش داده‌اند.

بنابراین پرونده رسایی بیش از آنکه تنها یک پرونده مذهبی باشد، در تقاطع مسئله اقلیت مذهبی، مسئله قومی و سرکوب اعتراضات سیاسی قرار می‌گیرد.

 

سامان یاسین؛ نمونه‌ای از خطر اعدام بدون اجرای حکم

سامان  یاسین، خواننده کُرد و پیرو آیین یارسان، در جریان اعتراضات ۱۴۰۱ بازداشت شد و با اتهام «محاربه» روبه‌رو شد.

برای او حکم اعدام صادر شد، اما در ادامه حکم نقض و پرونده برای رسیدگی مجدد بازگردانده شد.

بنابراین سامان  یاسین را نباید در فهرست اعدام‌شدگان یارسان قرار داد.

اما پرونده او نشان می‌دهد که یک شهروند یارسان می‌تواند در یک پرونده مرتبط با اعتراضات سیاسی با مجازات اعدام مواجه شود.

این موضوع برای تحلیل وضعیت جامعه یارسان اهمیت دارد، اما از نظر آماری باید کاملاً جدا از اعدام‌شدگان محاسبه شود.

احسان نوروزی؛ تازه‌ترین مورد

در روزهای پایانی سپتامبر ۲۰۲۶، یک پرونده تازه به این فهرست اضافه شد.

سازمان حقوق بشر ایران گزارش داد که احسان نوروزی، ۲۸ ساله، شهروند کُرد و پیرو آیین یارسان، در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶ در زندان دیزل‌آباد کرمانشاه اعدام شد.

بر اساس گزارش این سازمان، نوروزی حدود ۹ سال پیش، زمانی که ۱۹ سال داشت، در ارتباط با یک درگیری دسته‌جمعی و اتهام قتل بازداشت شده بود و سرانجام به قصاص محکوم شد. شبکه حقوق بشر کردستان نیز همین اطلاعات را گزارش کرده است.

این پرونده از نظر تحلیلی با پرونده رضا رسایی تفاوت دارد.

در مورد احسان نوروزی، منابع موجود اتهام قتل و حکم قصاص را علت حقوقی اجرای حکم معرفی می‌کنند و سندی ارائه نشده که نشان دهد او به دلیل اعتقاد یارسانی اعدام شده است.

از این رو، عبارت دقیق این است:

احسان نوروزی، یک شهروند کُرد و یارسان، در یک پرونده قتل به قصاص محکوم و اعدام شد؛ اما ارتباط مستقیم میان هویت یارسانی او و علت صدور حکم اعدام در منابع موجود اثبات نشده است.

این تفکیک برای اعتبار گزارش بسیار مهم است.

مسئله اصلی فقط اعدام نیست

اگر مسئله یارسان را فقط با تعداد اعدام‌ها بررسی کنیم، بخش بزرگی از واقعیت حذف می‌شود.

گزارش‌های حقوق بشری طی سال‌های مختلف از تبعیض علیه یارسانیان در ایران، محدودیت در ابراز هویت مذهبی، فشار بر فعالان یارسانی و برخورد امنیتی با برخی فعالیت‌های مذهبی و اجتماعی خبر داده‌اند.

در پرونده مهدی قاسم‌زاده، مرکز برومند گزارش کرده است که زندانیان اهل‌حق در زندان با توهین و فشار مذهبی مواجه بودند و حتی از آنها خواسته شده بود سبیل‌های خود را بتراشند.

در چنین شرایطی، مسئله اعدام را باید در یک چارچوب گسترده‌تر دید:

تبعیض مذهبی ، فشار اجتماعی ، برخورد امنیتی ، بازداشت ، پرونده قضایی ، در برخی موارد هم  حکم اعدام.

البته این زنجیره در تمام پرونده‌ها یکسان نیست.

آیا می‌توان گفت یارسانیان «به دلیل یارسان بودن» اعدام شده‌اند؟

پاسخ دقیق روزنامه‌نگارانه این است:

در برخی پرونده‌ها، هویت یارسانی فرد با روند سرکوب و پرونده قضایی او ارتباط داشته است؛ اما بر اساس اسناد موجود نمی‌توان گفت همه اعدام‌شدگان یارسان صرفاً به دلیل یارسان بودن اعدام شده‌اند.

این تفاوت بسیار مهم است.

در پرونده مهدی قاسم‌زاده، اتهام‌های امنیتی و محاربه مطرح بود و درگیری میان پیروان یارسان و نیروهای امنیتی زمینه پرونده را تشکیل می‌داد.

در پرونده رضا رسایی، اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» و اتهام قتل، محور پرونده بود؛ در عین حال او یارسان و کُرد بود و نهادهای حقوق بشری درباره روند دادرسی و شکنجه او گزارش داده‌اند. در پرونده احسان نوروزی، اتهام قتل و قصاص مبنای اجرای حکم اعلام شده است.

بنابراین سه پرونده، سه وضعیت متفاوت را نشان می‌دهند.

آنچه اسناد نشان می‌دهند

اگر این پرونده‌ها را کنار هم قرار دهیم، یک تصویر روشن‌تر به دست می‌آید.

اول: یارسانیان در جمهوری اسلامی با تبعیض و فشار مذهبی مواجه بوده‌اند.

دوم: برخی پرونده‌های یارسانیان مستقیماً با درگیری‌های امنیتی و اتهام‌هایی مانند محاربه مرتبط شده‌اند.

سوم: در جریان اعتراضات ۱۴۰۱، دست‌کم یک یارسان، رضا رسایی، اعدام شد و فرد دیگری مانند سمان یاسین با حکم اعدام مواجه شد.

چهارم: اعدام یک فرد یارسانی لزوماً به معنای اعدام به دلیل یارسان بودن نیست؛ پرونده احسان نوروزی نمونه روشن این ضرورت برای تفکیک است.

پنجم: نبود آمار رسمی بر اساس هویت مذهبی باعث می‌شود رقم نهایی اعدام‌شدگان یارسان در چهار دهه گذشته همچنان نامشخص باشد.

 

نتیجه‌گیری

پرونده یارسانیان در جمهوری اسلامی را نمی‌توان تنها با یک عدد توضیح داد.

دست‌کم سه اعدامِ قابل مستندسازی در منابع حقوق بشری عبارت‌اند از:

مهدی قاسم‌زاده – ۲۰۰۹       رضا رسایی – ۲۰۲۴     احسان نوروزی – ۲۰۲۶

در کنار آنها، یونس آقایان و سمان یاسین نمونه‌هایی از یارسانیانی هستند که با حکم یا خطر اعدام مواجه شدند اما اجرای حکم آنها در منابع معتبر مورد بررسی تأیید نشده است.

اما این سه اعدام را نباید یکسان تلقی کرد.

مهدی قاسم‌زاده در پرونده‌ای مرتبط با درگیری میان پیروان یارسان و نیروهای امنیتی اعدام شد.

رضا رسایی در بستر اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» و پس از محاکمه‌ای که سازمان‌های حقوق بشری آن را به‌شدت ناعادلانه دانسته‌اند، اعدام شد.

احسان نوروزی در یک پرونده قتل به قصاص محکوم و اعدام شد و در منابع موجود، ارتباط مستقیم میان هویت یارسانی او و علت صدور حکم اثبات نشده است.

از این رو، شاید مهم‌ترین نتیجه این بررسی نه یک عدد، بلکه یک هشدار روش‌شناختی برای روزنامه‌نگاری باشد:

درباره اعدام یارسانیان باید هم‌زمان با شجاعت و دقت سخن گفت؛ نه آن‌قدر محتاط که واقعیت سرکوب نادیده گرفته شود و نه آن‌قدر کلی که ادعایی فراتر از اسناد مطرح شود.

آنچه تاکنون قابل اثبات است، وجود سابقه اعدام، صدور احکام اعدام و برخوردهای امنیتی با شماری از پیروان یارسان است؛ اما برای تعیین تعداد واقعی اعدام‌شدگان یارسان در تمام دوران جمهوری اسلامی، هنوز به یک بانک اطلاعاتی جامع و قابل راستی‌آزمایی نیاز است.

این خلأ اطلاعاتی خود بخشی از مسئله است: وقتی هویت مذهبی قربانیان در آمار رسمی ثبت نمی‌شود، بخشی از تاریخ سرکوب نیز از آمار رسمی حذف می‌شود.

منابع اصلی

عفو بین‌الملل: پرونده رضا رسایی و یونس آقایان.

مرکز عبدالرحمن برومند: پرونده‌های مهدی قاسم‌زاده و یونس آقایان.

سازمان ملل متحد / OHCHR: پرونده یونس آقایان و خطر اجرای حکم اعدام او.

سازمان حقوق بشر ایران: اعدام احسان نوروزی، ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶.

شبکه حقوق بشر کردستان: گزارش اعدام احسان نوروزی.

یارسانمدیا محتوای مقاله صرفاً منعکس کننده دیدگاه های نویسندهاست و یارسانمدیا هیچ مسئولیتی در قبال آن ندارد.

بازدیدها: 16