دەسڵات چوارم(The Fourth Power)

هژمەت خوسرەوی

یارسانمدیا

2026-05-09

LINKÖPING

”ڕەسانن، ڕوکن چوارم حوکمڕانییە”

((تووماس کارلیل-Thomas Carlyle))

یەکیک لە دەسکەفتگەل جەهان مودڕن و خسوسەن لە دەوران مودڕنیتە، ئامرازگەل ڕەساننە ک وە یەکیک لە قەویترین قودرەتگەل هەر وڵات، حووکمەت، حزب و سازمانگەل ئشتمایی ، فەرهەنگی و ئکنوومی دانریەت. لە وڵاتگەل دموکراتیک یا لەو وڵاتگەلە ک ئازادی بەیان جوور شاڕەگ دموکراسی هەساو کریەت، فرە زامەتە ک کار خاس و خەراو لە دەس دەسڵات چوارم دەرچووت. لەی بابەتە مەیزوور لە دەسڵات چوارم تەمام وەسیلەگەل ڕەسانن لە بەش خسوسی و گشتی جوور دوینیاگ، ژنەفیاگ و نویسریاگە. هاوزەمان وەل سەرهەڵدان سێ دەسەڵاتە بنەڕەتیەکەی دەوڵەت(( داوەری، جێوەجێکردن، قانوونگوزاری)) و هەمیچ پێشکەفتن وڵاتگەل دموکراتیک و مەسەڵەی گلوبالیزم، دەسڵات چوارمیچ دەرکەفت ک بێگوومان ئەهمیەت ئی دەسڵاتە هوویچێ کەمتر نیە لە دەسڵاتەکان تر و هەر وەی بوونەوە فرە جار ڕەسانەکان وە ڕوکن چوارم دموکراسی زانن. بێ دەلیل نیە ک زوورم داناگەل بوار زانست سیاسی هان لە سەر ئەو باوەڕە ک دموکراسی وە بێ حزوور ڕەسانن نەک ئەوەیگە پەکێ کەفێت، بەڵکەم توانێت دووچار فەلەج بین بووت.

تاریخ پەیابین دەسڵات چوارم هەڵەوگەردیەت ئەڕا لاێ نوویسەر ئسکلوتلەندی (تووماس کارلیل)، و دەلیل وەکارهاوردن ئی چمکە پەیوەسە وە باوەڕ ناوبریاگ وە ئازادی بەیان و هەرلەیوا شوون و لوون ڕەسانن ئەڕا چەودێری کردن و پەیجووربین کاروبارگەل حووکمەت. لەو وەختوە تا ئیسە دەسڵات چوارم نەخشێگ کاریگەر و وەرچەو لە بار خەوەرڕەسانی و ڕەسانن مالوومات وە مەردم و هەمیچ ئنتقاڵ ویروڕای ئەوان لە سەر هەڵسووکەفت دەسڵاتدارگەل و چەودێری وە سەر دەسڵاتگەل حووکمەت دێرێت. هەرلەیوا نەخش گەورەیێگ دێرێت لە دورسکردن ڕای گشتی (Public Opinion) و جەمگەی مەدەنی.

یەکیک تر لە کاریگەرییەکان دەسڵات چوارم گوڕین ڕوویداوەکان و واڵاوێژ کردنیە خسوسەن لە هەلوومەرج ئیسە ک هوویچ دەزگایێگ سەروەخوو لە بوار ڕەسانن نیە و هەر دەزگایێگ سەر وە لایەن یا جەریانێگ  سیاسی،فکری و تجارەتییە و هەر کام لە لایەنەکان یا ئەکتورەکان لە سەر بنەوای مەنافەی خوەیان دەستکاری خەوەر و مالووماتەکان کەن و تەنانەت فرە جار پرسنیپگەل ڕەسانن و خسوسەن ئخڵاق ژوڕنالیستی وە گشتی خەنە ژێڕپا ئەڕا لەکەدار کردن ڕەقیب یا موخاڵفەکانیان.

هەر ئەو جوورە باسکردیمن لە شوون پەڕەسەندن تکنولووژیا و گلوبالیزم(ئاوای جەهانی) نەخش ڕەسانن قەویتر بی هەم لە سەتح ناودەوڵەتی و هەمیچ ناوخووییا و ئی کاریچە بی وە بایس ئەوەێگە ک ئی دەسڵاتە نەک بووت وە خاون شوون و لوونێگ مەخسوس لە جەمگە، بەڵکەم سنوورەکان خستە پشت سەر و لەیوا ئتماد بەش فرەیێگ لە مەردم ئەڕا لای خوەێ ڕاکیشا. هەر وەیخاترە توانیمن بوویشیمن ک دەسڵات چوارم ئەنجام سیستمگەل دموکراتیکن ک وەزیفەی بنەڕەتییان چەودێری کردن دەسڵات و نوێنەرایەتی شاروەند دموکراتیکە وەلێ ئی دەزگا هەر جوور دموکراسی ک چ جووری فرە جار ئەڕا پاراستن مەنافەی چەن نەفەرێگ، گرووپێگ مافیای یا ڕانتی ئسفادەی گەن لە لێ کریەت، وە هەمان شێوەیچ دەزگاکان ڕەساننیچ ئەڕا هەمان مەیزوور وەکار چن. ئی کار گەنە زەربەیێگ گەورە داگەس لە پەێکەر ڕەسانن و دی جوور دەسڵات چوارم کارایی نەماگەس، بەڵکەم بیەس وە وەسیلەیێگ ئەڕا ڕەسین گروپگەل سەرمایەدار، ڕانتی، مافیای و فاسد. گەرد تەمام ئی خەراوکاریگەلە ڕەسانن لە زوورم وڵاتگەل دموکراتیک هەمراێ خاون شوون و لوون مەخسوس وە خوەیە.

جەمگەی یارسان و ڕەسانن

جەمگەی یارسان  جوور جەمگەیێگ لەتمەخواردگ و بێبەش لە قانوون، قودرەت ئکنوومی، لوبیگەرایی سیاسی، دیپلماسی فەرهەنگی و قودرەت نەرم (Soft Power)، خاون چەکێک کاریگەرە ک ئەویچ حزب سیاسییە یانێ حزب دموکراتیک یارسان(حدی). ئی حزبە لە شوون بەسان کونگرەی هەفتم و گوزەر لە پارادیم سازمان ئەڕا حزب ، مەسئولیەت قورسێگ کەفتگەسە سەر شانێ ئەویچ ئەوەسە ک چ جووری بتوانێت لە ڕێ دەسەڵات چوارموە یانێ ڕەسانن لە تەرەفێگ بووت وە دەنگ و ڕەنگ ئقلیم زاگرووس(کرماشان، ئیلام، لووڕسان، هەمەدان) و خسوسەن جەمگەی داڵگ(یارسان) و لە تەرەفێگ تروە پێلێگ لە بەین حزب و موخاتبەکانێ دورس بکەێت.

ئەڕا ڕەسین وەی هەدەفگەلە حزب وە هەوەجە زانستگەس ک کومسیوونێگ لە ژێر ناو ((کومسیوون پەخش، خەوەرڕەسانی و ئامووزشی)) وە همەت یاران خوەێ دابمەزرنێت. وەی بوونەوە، دەزگای ڕەسانن حزب( دوینیاگ، ژنەفیاگ، نویسریاگ) نەک تواێت بووت وە کاناڵ و جەرخەیێگ جێ ئتوار ئەڕا پەخش و خەوەرڕەسانی لە سەر دموکراسی ، جەمگەی مەدەنی و حقووق بەشەر، بەڵکەم هاوزەمان تەقالا کەیت ک بووت وە فاکتەڕێگ ڕەخنەگر ئەڕا ڕمانن تابووەکان، دیوارگەل ترس و دورسکردن سوئاڵ یا ئەندیشیدن. ئی دەزگا تەنانەت تواێت لە ڕێ چەودێری وە سەر هەڵسووکەفت و کاروبارگەل یاران نەک تەنیا ئەوان وە چاڵش کیشێت بەڵکەم کووشش ئەڕا  دورسکردن پەێوەندیێگ سیمانی لە بەین حزب و یاران داخڵ و دەیشت وڵاتیچ کەێت. هەر ئەو جوورە لە ناو کومسیوونەکەمان دیارە یەکیک لە کارکردەکان ئی کومسیوونە، ئەهمیەت وە ئامووزشە، ئامووزشێگ ک خروجیەگەی بووت وە بایس بارهاوردن یار وریا ، دموکراتیک، ئخڵاقمەدار و ئنسان دووس.  هەرلەیوا توایمن لە ڕێ ئامووززش و ڕەساننوە مەردم یارسان وەل سیاسەتا ئاشنا بکەیمن و سیاسەت جوور هوونەر همزیستی وە تەئبیر ئەرەستوویی و لە سەر بنەواێ ئخڵاق یاری بوەیمە پێش. ئیەیچە وەو ماناسە ک ڕەسانن حزب نەک ئەوەێگە باوەڕ وە سیاسەت ئخڵاقی (Political Ethics) دێرێت بەڵکەم یاری جوور دابوونەریت خوەێ زانێت و هەر وەیخاترە نزام ئخلاقی یاری نەک ئجازە وە پیمان نایەیت ک ئسفادە لە زوان قەیربێداشتی بکەیمن بەڵکەم کووشش کریەت ک تولیدمان لە بوارگەل ( دوینیاگ، ژنەفیاگ، نویسریاگ) گەرد نورمگەل یاری و یارسان و خسوسەن ئەرزشگەل جەهانشموول جوور دموکراسی و حقووق بەشەر سازگار بووت.  یەکیک تر لە ئەولوویەتەکان ڕەسانن حزب لەی دەورانە وە چاڵش کیشان ڕەژیم توتالیتەر ئێڕان و بەرمەلاکردن پایماڵ حقووق بەشەر لە ئقلیم زاگرووس و ئەلخسوس جەمگەی یارسانە. یەکیک تر لە هەدەفگەل بنەڕەتیمان ئاشتی وەل زوان داڵکیمانە یانێ زوان گوورانی لە بوارگەل دوینیاگ، ژنەفیاگ و نویسریاگ.

لە ئاخر ئی بابەتوە، دەس هاوکاری، هاویاری و پاڵپشتی ئەڕا لاێ نوویسەرگەل، ژوڕنالیستگەل، ئاکادیمسیوونەکان، هەودارگەل حقووق بەشەر، کونشگرەگەل سیاسی، ژینگەپارێزەکان، ئافرەتگەل و جەوانگەل ئقلیم زاگڕووس وە گێشتی و خسوسەن جەمگەی داڵگ (یارسان) درێژ کەیمن. لەی هەلوومەرج هەساسە و ئەڕا ڕەسین وە هەدەفەکان دەسڵات چوارم پشتیوانمان بن. بێگوومان ڕەسانن حزب وە پشتیوانی مادی و مەئنەوی ئیوە توانێت بووت وە چەکێک کاریگەر هەم ئەڕا ئازادی بەیان جوور شاڕەگ دموکراسی و هەمیچ جوور ڕوکن چوارم خود دموکراسی.

یەکیک لە گرفتەکان ڕەسانن حزب لە هەلوومەرج ئیسە، نەوین سپانسوور و پشتیوانی ماڵییە و هەر وەیخاترە داوا لە یاران جەمگەی یارسان و  هەوادارگەل بوار دموکراسی و حقووق بەشەر و خسوسەن یارسانیگەل دەوڵەمەن کەیمن ک لەی شەرایەت هەساسە بوون وە پاڵپشت ڕەسانن حزب دموکراتیک یارسان، جوور دەنگ و ڕەنگ ئقلیم زاگڕووس و خسوسەن جەمگەی یارسان.

ناوەرووک بابەتەکە ڕەنگدانەوەی نووڕین نویسەرە و یارسانمدیا مەسئولیەتی وە وەرەسە ناگرێت.

بازدیدها: 52