پاراستنی موسڵی پاش داعش لە كۆنترۆڵكردنەوەی سەختترە

لەلایەن رووداو

پەیمانگای واشنتن، لە لێكۆڵینەوەیەكدا باسی هەنگاوەكانی پاش كۆنترۆڵكردنەوەی شاری مووسڵ دەكات و فۆكەس دەخاتە سەر ئەو رێوشوێنە ئەمنیانەی كە پێویستە هێزە ئەمنییەكانی عێراق بیگرنە بەر.

مایكڵ نایتس، گەورە توێژەری ئەو پەیمانگایە، لێكۆڵینەوەكەی بەسەر دوو قۆناغدا دابەش دەكات، قۆناغی یەكەم لە 2007 هەتا 2011یە كە تێیدا توانرابوو ئاسایش و سەقامگیریی مووسڵ بپارێزرێ، قۆناغی دووەمیش لە 2011 هەتا 2014 و ساتەوەختی كەوتنی مووسڵە.

نایتس هۆكاری سەركەوتنی قۆناغی یەكەم بۆ چەند خاڵێك دەگەڕێنێتەوە:

یەكەم- بەغدا پابەند بوو بە پاراستنی سەقامگیریی مووسڵ.

دووەم- دەركردنی لێبوردن بۆ ژمارەیەك لە ئەفسەرە كۆنەكانی رژێمی بەعس و گەڕانەوەیان بۆ نێو سوپا.

سێیەم- هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگا و پارێزگاری مووسڵ، بە جۆرێك خەڵكی شارەكە هەست بكەن پارێزگار لە خۆیانە.

چوارەم- هێزە ئەمنییەكانی عێراق خاوەن فەرماندەییەكی یەكگرتوو بوون.

پێنجەم- خەڵكی شارەكە خرابوونە نێو ریزەكانی سوپای عێراقەوە.

هۆكارەكانی شكستی قۆناغی دووەمیش بۆ ئەم خاڵانە دەگەڕێنێتەوە:

یەكەم- هێزەكانی عێراق لە مووسڵ چیدی خاوەن فەرماندەییەكی یەكدەنگ نەبوون.

دووەم- ئەو فەرماندانەی بەغدا بە مەرامی سیاسی بۆ مووسڵی دانابوون، كۆمەڵێك ئۆپەراسیۆنیان بۆ سزادان و سووكایەتیكردن بە مووسڵاوییەكان بەڕێوەبرد.

وانەكانی ئەم دوو قۆناغە:

مایكڵ نایتس پێیوایە نابێ هێزە كوردییەكان و میلیشیاكانی حەشدی شەعبی بەشداری جەنگی نێو شاری مووسڵ بكەن، بەمەش عەرەبە سوننەكانی مووسڵ مەیلێكی زیاتریان دەبێ بۆ ئەوەی لە ئۆپەراسیۆنی رزگاركردنی شارەكەیاندا هاوكاریی هێزە ئەمنییەكانی حكومەتی عێراق و هاوپەیمانان بكەن.

لە ئاستە سیاسی و ئیدارییەكەشدا، پارێزگای نەینەوا پێویستی بە دەستەیەكی بەڕێوەبەرییە كە بە رێككەوتن پێكهێنرابێ. واتە هەم ئەنجوومەنی پارێزگا و هەمیش لیژنەی هەماهەنگیی ئەمنی و سەربازیی مووسڵ دەبێ بە رێككەوتنی لایەنە بەشدارەكان (بەغدا، كورد و پارێزگای نەینەوا) بێت. وەرگرتنی خەڵكی ناوچەكە بۆ هێزە ئەمنییەكان دەبێ بخرێتە ئەولەوییەتەوە.

توێژەرە ئەمریكییەكە جەخت لەسەر ئەوەش دەكاتەوە كە ناوەندەكانی فەرماندەیی سوپا نابێ لەسەر بنەمای سیاسی دیاری بكرێن. ئەگەرچی ئێستا ناوەندی فەرماندەیی ئۆپەراسیۆنەكانی نەینەوا هەیە، بەڵام لە قۆناغی دوای گرتنەوەی مووسڵدا دەبێ فەرماندەیی و پێكهاتەی ئەم ناوەندە سەرلەنوێ دابڕێژرێتەوە.

هەڵەكانی 2011 بۆ 2014

بەپێی لێكۆڵینەوەكەی مایكڵ نایتس، لە دوای هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگاكان لە مووسڵ ترسی باڵادەستبوون و فراوانبوونەوەی پانتایی دەسەڵاتی كورد لە مووسڵ وایكرد حكومەتی عێراق و عەرەبە سوننە مووسڵاوییەكان یەكبگرن.

عەرەبە سوننەكان هەڵبژاردنەكەیان بایكۆت كردبوو، ئەمەش ژمارەی كورسی كورد لە ئەنجوومەنی پارێزگا و ئاستی بەشداری عەرەبە سوننەكان لە هێزە ئەمنییەكانی كەم كردبووەوە.

بەڵام لە هەڵبژاردنەكەی ساڵی 2009دا سوننەكان بەشدارییان كرد 48.8%ی دەنگەكانیان بردەوە. لەو هەڵبژاردنەدا لیستی ئەلحەدبا نوێنەرایەتی زۆرینەی سوننەكانی دەكرد و دواتریش ئەسیل ئەلنوجەیفی كردە پارێزگاری مووسڵ.

بەڵام پەیوەندییە نزیكەكانی نێوان مووسڵ و بەغدا هێندەی نەكێشا. بەڕای نایتس هۆكاری ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕایەوە كە ئارامییەكەی نێوان 2007 بۆ 2011 لەسەر كۆمەڵێك بنەمای زێڕین دانەنرابوون، هیچ هەماهەنگییەكی چڕوپڕیش لە نێوان هێزە ئەمنییەكانی مووسڵ و فرقەی دووەمی سوپای عێراقدا نەبوو، پڕۆژەكانی ئاوەدانكردنەوەش هیچكات نەگەیشتنە ناوچە بێبەش و زیانلێدراوەكانی مووسڵ.

بەدەر لە هەموو ئەمانەش هەوڵەكانی مالیكی بۆ گۆڕینی فەرماندەكانی سوپای عێراق لە مووسڵ و دانانی فەرماندەی شیعە یان نزیك لە خۆی متمانەی عەرەبە سوننەكانی بە بەغدا كەمكردەوە. ئەمەش هاوكات بوو لەگەڵ هەڵگەڕانەوەی نوجەیفی بۆ لای كورد و پشتكردنیان لە بەغدا. نموونەی ئەمەش دانانی مەهدی ئەلغەراوی بوو بۆ پۆستی سەرۆكی پۆلیسی ناوچەی ئایمان لە شاری مووسڵ.

غەواری كە شیعەبوو، تۆمەتباریش دەكرا بەوەی لە ئازار و ئەشكەنجەدانی سوننەكانی بەغدا دەستی باڵای هەبووە. هەڵبەت كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا رێگەخۆشكەر بوو بۆ ئەوەی مالیكی هێندەی دیكە دامەزراوە ئەمنییەكانی مووسڵ و ناوچە سوننەكانی دیكە بە سیاسی بكاتەوە.

بەبۆچوونی لێكۆڵەرەكەی پەیمانگای واشنتن، كەوتنی مووسڵ لە 2014دا لەو ناكۆكییە كەوتەوە كە بەهۆی بە سیاسی و بە تایفیكردنی هێزە ئەمنییەكانی عێراق لە مووسڵ هاتبووە ئاراوە، چونكە ماوەی سێ ساڵ بەر لە هێرشەكانی داعش بۆ سەر ئەم شارە، پارێزگار و كورد لەگەڵ دەسەڵاتداران و فەرماندە دەستنیشانكراوەكانی بەغدا لە ناكۆكی و مشتومڕدا بوون. هەر بۆیەش حوكمڕانی مووسڵی پاش داعش پێویستی بە رێككەوتنە، بەڵام رێككەوتنەكان نابێ لە پشت پەردە و لەسەر بنەمای “دوژمنی دوژمنی من دۆستی منە” بێ.

تەحەداكانی پاش رزگاركردنی مووسڵ

یەكەم: شاری مووسڵ لە ماوەی دوو ساڵی رابردوودا بە تەواوەتی كراوە بە شارێكی سوننەی عەرەبی. نایتس پێیوایە لە دوای گرتنەوەی مووسڵ، یەكێك لە تەحەداكان گەڕاندنەوەی ئەو خەڵكە نا سوننە و نا عەرەبەیە كە بەر لە هێرشەكانی داعش نیشتەجێی شاری مووسڵ بوون. یەكێك لە هەنگاوەكان بۆ ئەم مەبەستە دەكرێ پێكهێنانی دادگای خێرا، بۆ ئەوەی كەسە داگیركەرەكان بە زوویی لەو موڵك و خانووبەرانە دەربكرێن كە موڵكی ئاوارە و دەركراوەكانن.

دووەم: دەشێت مووسڵاوییەكان لە دوای دەركردنی داعش لە شارەكەیان بە دوای تۆڵەسەندنەوە لەو كەس و گرووپانە بن كە لە 2014 دەستیان لەگەڵ داعش تێكەڵكردبوو، ئەمەش ئاگری شەڕ و پێكدادانێكی دیكە لە نێوخۆی پارێزگاكەدا دروستدەكات.

سێیەم: مووسڵاوییەكان ماوەی زیاتر لە دوو ساڵ لە ژێر دەسەڵاتی داعشدا ژیاون و ئەمەش كاریگەری لەسەر تێڕوانینی ئەوان بۆ حوكمڕانی داناوە. لە ساڵی 2003شەوە مووسڵ حوكمڕانییەكی باشی بە خۆیەوە نەبینیوە، هەر بۆیەش هێزە ئەمنی و ئیدارییەكان دەبێ خەڵكی مووسڵ دڵنیا بكەنەوە لەوەی ئەزموونی 13 ساڵی رابردوو دووبارەنابێتەوە.

چوارەم: دروستكردنی پەیوەندییەكی بەرهەمدار لە نێوان كورد، بەغدا و پارێزگای مووسڵ كارێكی ئاسان نەبووە، بەڵام جەنگی داعش هەر سێ لایەنەی شەكەت كردووە. بەڕای مایكڵ نایتس، باشترین شوێن بۆ چارەسەری ئەم كێشەیە ئەنجوومەنی پارێزگای مووسڵە، ئەنجوومەنی پارێزگای كەركوكیش باشترین نموونەیە بۆ چۆنێتی رێكخستنی پێكهاتەی ئەنجوومەنی پارێزگای مووسڵ.

پێنجەم: بنیانتنانەی هێزەكانی پۆلیس بۆ 20 بنكەی سەرەكیی پۆلیسی مووسڵ، كە بەشی زۆریان دەبێ خەڵكی پارێزگاكە بن، بە تایبەتیش لەبەر ئەوەی دانیشتوانی مووسڵ لە ساڵی 2014ەوە ئامادەییەكی ئەوتۆیان لە هێزە ئەمنی و سەربازییەكانی عێراقدا نەماوە.

لە كۆتایی لێكۆڵینەوەكەیدا مایكڵ نایتس دەڵێت مەرجی سەرەكی بۆ زاڵبوون بەسەر ئەم تەحەدایانە ئەوەیە ئەمریكا پاش رزگاركردنی مووسڵ، عێراق جێنەهێڵێ. ئیدارەی داهاتووش دەبێ هاوكارییە ئەمنییە تایبەتەكانی خۆی بە عێراق بۆ ماوەی سێ ساڵی دیكە درێژ بكاتەوە.

http://rudaw.net/NewsDetails.aspx?pageid=254354

رووداو ـ

Washington Institute

بازدیدها: 41