پەهڵەویزم جوور ڕێگر لە وەردەم هەمبەستەگیی سیاسی و ئجتمائی جامگای ئێران و ئوپوزسیوون داخڵ و دەیشت وڵات

یارسانمدیا
١٩-١-٢٠٢٦

نوویسەر: سەفەر عەزیزی

لە ئەدەبیات سیاسی، گوزەر لە دیکتاتوری یا توتالیتاریزم (ئێران جوور نموونە) یەکیک لە بنەڕەتیترین مەرجگەل پێشوەخت ئەڕا ڕمانن ڕەژیمگەل قەیردموکراتیک، بیین ئەڵترناتیڤ سیاسی جێ ئتوار، بەرنامەی ئستراتیژکی و سازماندەهی نەهادینە. ڕەژیمگەل دیکتاتورمەنش و توتالیتار سرفەن وەدلیل بوحرانگەل ئقتسادی یا ناڕەزایەتیگەل ئجتمائی لە ناو ناچن. بەڵکەم زەمانێک لەناوچن کە یە ئاڵترناتیڤ و ئتلافێگ بتوانێت چ لە سەتح داخڵی و چ لە سەتح ناودەوڵەتی ئتماد وەربگرێت ئەڕا حوکمڕانی لە دەوران ئنتقاڵی. لە ڕابتە وەل ئێران و بەردەوامیی حوکمڕانی وە لایەن جمهورری ئسلامی ناوت تەنیا لە سەر بنەوای ماشین سەرکوب ڕەژیم ئانالیز بکریەت، بەڵکەم بایەس هاوزەمان شەوق بخریەتە سەر زەئف، پرشوبڵاوی و ناتەوانی ئوپوزسیون داخڵ و دەیشت وڵات. لەی ڕابیتە دکترین پەهڵەویزم و خود ئاقای ڕەزا پەهڵەوی جوور سیماییگ ناسیاگ توانێت یەکیک لە ئامڵگەل کلیدی شکست ئوپوزسیون بووت.

لە نووڕین دەسەڵاتخوازیی یا دیکتاتورمەنشیوە یەکیک لە موهمترین ئاستەنگییەکان ئەڕا گوزار وەرەو دموکراسی ئدامەی هەر هەمان مەنتق و زەینیەت دیکتاتورانەس لە دەروین ئوپەزسیون ئێرانی. پەهلەویزم لە جیاتی فاسڵەگرتن مارفەتی  و بنیادی وەگەرد گوزەشتەیا، خەریکە جوورێک لە بەردەوامی سمبووڵی وەگەرد نزام وەرجە لە ئنقڵاب ١٩٧٩ میلادی تازە کەێتوە. ئی پەیوەستەگییە سرفەن تاریخی نیە، بەڵکوو سیاسییە و جەختکردن ناوبریاگ لە سەر ڕابەریی فەردی، ناشەفافی لە شێوەی ڕەهبەری لە ئایندەی گوزار لە جمهووری ئسلامی و ناڕوشنگەریی لە  شەفافیەت لە سەر نەهادسازیی دموکراتیک، فرە وە خاسی لە ریتوریک سیاسی ئاقای پەهڵەوی دیارە. لەی چوارچێوە سیاسەت و ئنتقاڵ قودرەت و تەسمیمگیری نەک خاون خسوسیاتگەل خەرەد جەمی نیە، بەڵکەم فوکوس ئەسڵی ها لای شەخسێگ دیاریکریاگ. هەڵسووکەفتێگ لەیوا هوویچ سازگاریێگ وەگەرد مەنتق لیبراڵ دموکراسییا نەێرێت.

لەگشتێ موهمتر ئەوەسە ک نە دکترین پەهلەویزم جوور نماد ئستبداد ڕەخنەهەڵگرە و نە خود ڕەزا پاڵەوی. وە مانایێک تر میرات دویمانەی پەهڵەوی نەک نەقد ناکریەت، بەڵکەم جەمائەت سەلتەنەت تەڵەب تەقالا کەن ک ئی میراتە جوور پەدیدەیيگ موقەدەس نیشان بیەن. بێگوومان یەکیک  لەشەرتگەل وەدەسهاوردن سەر لە نوو ئتماد مەردم پەیوەسە وە قەبوولکردن مەسئولیەت تاریخی و نەقد گوزەشتەی خوەت و حوکمڕانی وەرین.جەمائەت پەهڵەویزم نەک کارێک لەیوا نەکردنە، بەڵکوو وە دروستکردن نوستالژی ملی و بازنویسی گزینش تاریخی، سیستم پادشایی دەوران پەهڵەوی یەکم و دویم جور دەوران تەڵایی لە تاریخ مەئاسر ئێران وە نەسڵگەل دویای ساڵەکان ١٩٧٠ی میلادی فروشێتوە. ئەڵبەت سرکوب وەحشیانەێ جمهوری ئسلامی و داڕزیان سیتم ئجتمائی، سیاسی و ئقتسادی ئێران ڕووی دەوران ڕەزا شا سفێد کردگە و هەر وەی خاترە مەردمانێک کە تەجروبەێ ئەو دەورانە نەکردنە و تەنها لە ڕێگاێ ڕەسانەگەل سەلتەنەت تەڵب و پادشایخوازیوە خوەندنەوە و تێروانین دێرن، فرە جێگاێ سەرسوڕمان نییە وەختێک دوینیمن ک ئاقاێ پەهڵەوی وە ناجی و ڕزگاریکەر ئێران زانن.

لە سەتح داخڵی و بەینەلمەلییا ئی وەزئیەتە بیەس وە بائس وەروڵاوبین بێ ئتمادی لە بەین مەردم و هەر ئی شکافە بیەس دەلیلێگ ئەڕا هاوکاری و هاوپەیمانی گروپگەل ناڕازی دژ وە جمهوری اسلامی. مەردومان فرەێک مەخسوسەن نەسڵ دویاێ ئنقڵاب ١٩٧٩ و ئەقلیەتگەل نەتەوەیی و ئاینی وە وریایوە  سەیر سیاسەت کەن و لەوە نگرانن ک نەکوا گوزار لە جمهوری اسلامی بووت وە بائس بازتولید هەر هەمان سیستم دیکتاتور ئاینی ک هەڵبەت ئی جارە لە جوور سکولار. ئی گروپگەلە گوڕین ڕەژیم نە جوور گوزار لە جمهوری ئسلامی ئەڕا دموکراسی زانن، بەڵکەم جوور نزامێک ناموشەخس دوینن و پەهڵەویزم جوور ئایدئولوژیێگ ناوەندگەرا  و دژ پلورالیزم هەساو لە سەری کریەت.

لەڕاسیا ئی شکافە لە سەتح ناودەوڵەتیا بازتاب مەنفی خوەی داشتگە و جامگای ناودەوڵەتی وە گومانوە نوڕێتە ئوپوزیسیون و تەنانەت ئامادە نیەن ئەوان جوور ئەڵترناتیڤ موناسب ئەڕا گوزار لە جمهوری ئسلامی لە هولوومەرج ئەلان پەسەن بکەن. جامگای جەهانی و تئوریگەل بوار سیاست خارجی نیشان داگن کە دەوڵەتگەل قەربی وەر لە گشت چشت فرەتر ئەهمیەت وە سەبات سیاسی و ‌‌ئقتسادی دەن. وەداخوە بەشێگ لە  ئوپوزسیون تەمام ئنرژی خوەی لە مەحوەر یە چێرەی نمادین و بێ سازمان سیاسی چەرخنێت. ڕەفتاريگ لەیوا لە نووڕین وڵاتگەل قەربیوە ناتوانێت بووت وە فاکتەرێگ ئەڕا سەقامگیریی سیاسی و ئتمالەن لە نووڕین ئەوانوە ئوپوزسیونێک لەیوا فاقد قابلیەت و مودیریەت دەوران گوزەر بووت. ڕەزا پەهڵەوی باوجود سەرمایەێ نمادین و دەسڕەسی وە ڕەسانەگەل جوراوجور، تا ئیسە نەتوانستگە ئتلافێگ فەراگیر و بەرنامەیێک ئەڕا حوکمڕانی ک گێشت تەیفەکان جامگا بتوانن خوەیان لە ناویا بوینن، پێشکەش بکەێت. لەڕاسیا فرەجار خود ئاقای پەهڵەوی نەقش بنەڕەتی لە دورستکردن ناکووکی لە بەین نیروگەل ئوپوزسیون ئێرانی داشتگە تا تەڵاش ئەڕا ئتلافێگ پلورالیستی و دموکراتیک. لە نەتیجەیا ئی وڵاتگەلە جمهوری ئسلامی، باوجود نەوین موشروئیەت لەلایەن مەردوم ئێرانوە، وەعنوان گزینەیێک ئاشنا و کەم ڕێسکتر دوینن.

ئاخێز “ژن، ژیان، ئازادی” نموونەیێک بەرجەستە بی لە شکست سیاسیی ئوپوزیسیون. ئی ئاخێزە لە نەزەر شکڵ و محتوا لەتەک دونیابینی لایەنگران پەهڵەویزم هوویچ هەمخانیێک نەیاشت. ئاخێزێک کە لە دڵ جامگایێک فرەڕەنگ و نامەرکەزگەرا سەر هەڵدا. تەڵاش و ئستراتیژی ئەڕا هەمسانسازی ئی ئاخێزە وە پروژەی پەهڵەویزم نەک تەنها ناکام ما، بەڵکوو بیە بایس شکاف قویل لە بەین مەردوم و ئوپوزسیون دەیشت وڵات. لە بار تئوریوە ئی شکستە نیشان دەێت کە نەوین هەمخانی لەبەین فەرهەنگ سیاسی جمشتگەل ئجتمائیا و پروژەگەل ئوپوزسیون توانێت ڕەوند گزار لە جمهوری یا پەک بخەیت یا لاخوارەگەی لاوزای بکەیت.

نەتیجەتەن توانیم بوویشیم کە لە ڕاسیا پروژەێ پەهڵەویزم نە وەعنوان یە ئەڵترناتیڤ دموکراتیک و پلورالیست، بەڵکو وەعنوان مانەئێک جدی ئەڕا دروست بیین ئتلاف سەراسەری و گشتگیر هەڵسووکەفت کردگە. موشکڵەکە تەنیا لای شەخس ڕەزا پەهڵەوی نییە، بەڵکوو ها لای مەنتقێک سیاسی ک ئەو نمایندەگی کەێت. تا زەمانێک ئوپوزسیون ئێرانی لەی مەنتقە خوێ ڕزگار نەکەێت و پروژەێک گشتگیر و تەکسرگەرا  لە سەر بنەوای واقعیەت جامگایێک پلوراڵ نەتەوەیی و ئایینی نەیاشتوویت، فرە زامەتە ک بتوانن وە ئاسانی لە جمهووری ئسلامی گوزەر بکەن.

محتوای مقاله صرفاً منعکس کننده دیدگاه های نویسنده است و یارسانمدیا هیچ مسئولیتی در قبال آن ندارد.

بازدیدها: 424