Yarsanmedia Yarsan Democratic Organization Official Website
یارسان مدیا
یەکشەممە، 12 نیسان، 2020
امیر سلیمی:
شعر در دایرەی فرهنگی و فکری میان رودان بار دیگر شاخەهای ادبی و تاریخی را بە دوش کشیدە است. جهان شعر، بغیر از خود شعر، خانە و جهان فکر، اندیشە، فلسفە، جهانبینی و بقول ما مردمان ساکن این منطقە، حکمت و اشراق بودە است.تاریخ فقط توانستە است بە یاری قدرت زبان شعر خود را از زمانی بە زمانی دیگر منتقل و بازگو نماید. بی دلیل نیست کە این همە شاهنامە داریم- بزبانهای کوردی و فارسی- کە میتوان از طریق خواندن آنها بە دریچەهای تاریخ و گذشتە خود راە یابیم. تاریخ و فرهنگ در این جغرافیا توسط شعر از گذشتە بە حال و آیندە تداوم یافتە است. همانطور کە از طریق خواندن “کلام” ها در دفاتر “یاری” بە غنای زبان کوردی( ماچو یاهورامی زیر مجموعەی گویش گورانی) افکار دینی و فلسفی ژرف و پیچیدە، نظم اجتماعی و نظام اخلاقی “یاری” پی برد، ادبیات کلاسیک و معاصر کوردی با محوریت گویش سلیمانیە- سورانی، کە دوران شکوفایی خود را با استقرار امارت بابان در سلیمانیە و اشعار “ناڵی و سالم” بە اوج رساند، میتوان بە “مذهبیت” و ” اسلامیت فرهنگ کوردی” در بخش بزرگی از نەتەوەی کورد پی برد.
کارشناسان و محققین علموم انسانی و اجتماعی بر این باور هستند کە ادبیات یک ملت “آیننە ی تمام نما و روح” آن ملت است. نقدی کە میتوان بر این نظریە داشت آن است کە این نظریە در مورد جوامع متنوع، بدلایل تفاوتها و تمایزات، قابل تعمیم و اثبات نیست، بلکە بیشتر در مورد جوامع یا ملتهای یکدست “همگن” صادق است. بە هر صورت میتوان، مبنی برا ین نظریە، ادبیات را سندی ارزشمند و منبعی محکم برای کشف و شناخت روحیات و روان فرهنگی، اخلاقی و دینی ملتها دانست. ادبیات کوردی نیز، برای شناخت تاریخ و تاریخ اجتماعی و فرهنگی و درک ژرفترین و پیجیدەترین نگاەها و نظرها،عادات، افکار و رفتار ملت کورد، از این قاعدە مستثنی نیست. اما ادبیات کوردی بنوبەی خود بە تناسب تنوع گویشی و دینی دارای تکثر و تمایز فکری و جهانبینی است.
شیخ رضا طالبانی (١٨٣٧-١٩١٠) ، فرزند شیخ عبدالرحمان طالبانی هجو نويس کُرد است که به زبانهای کُردی، عربی، فارسی و ترکی شعر سروده است. وی در سال ١٨٣٧ در روستای قرخ در نزدیکی شهر کرکوک عراق متولد شد. ایشان از خانودەی مشایخ طریقەی “قادری” هستند. او تا سن هفت سالگی نزد عمویش به فراگیری قرآن و علوم اسلامی مشغول شد.
وی در سال ۱۹۱۰میلادی در بغداد دار فانی را وداع گفت. گفتنی است بر اساس وصیت شیخ رضا این رباعیات بر روی مزارش، کە در گورستان شیخ عبدالقادر گیلانی در بغداد می باشد، نوشته شده است:
یا رسول الله چه باشد چون سگ اصحاب کهف
داخل جنت شوم در زمره احباب تو
او رود در جنت و من جهنم کی رواست
او سگ اصحاب کهف و من سگ اصحاب تو. …
فرهنگ دهخدا و معین هجو ( واژەای عربی) را دشنام دادن بە کسی را با شعر، نکوهیدن، برشمردن معایب کسی، بدگویی کردن و حرف یا چیز بیهوده معنی کردەاند. بنا بر این تعاریف/ معانی فوق هجو ( مخصوصا در ادبیات، شعر یا نثر)گزندە است و با لحنی رکیک شخص یا گروهی اجتماعی را مورد زشترین ناسزایها و توهین ها قرار میدهد. بنظر نیکو بخت با توجه به تعریفِ ادبیِ هجو و تفاوتی که منتقدانِ ادبیات بینِ هجو و فحاشی قائلند، میتوان تمام هرزهدراییها و ناسزاگوییهای رکیک را که به لکهدار شدنِ حیثیت و آبروی افراد منجر میشود، از قلمروِ هجو خارج کرد.
شیخ رضا طالبانی در چند مورد مردم یارسان (کاکەای) را بە بدترین شیوە مورد اهانت قرار دادە است. البتە میتوان استفادە او از روش هجو برای نقد فرد یا شخصی مخصوص ،با توجە بە اصول هجو، تا اندازەی قابل قبول دانست، اما شیخ رضا (خود آگاە یا ناخودآگاە) اصول، ارزشها ، نمادها و شخصیتهای یارسانی را بدون ارائە سند و دلیل محکم ثابت و تجربی (آزمودە) با رکیک ترین الفاظ بە باد مسخرە و توهین می گیرد. البتە در اینجا سعی بر آن نشدە است کە فقط از یک زاویە اشعار شاعر را ارزیابی نمود، بلکە سعی شدە است کە بە وجە عمدە اشعار شیخ رضا در مورد دگراندیشی دینی (مخصوصا در مورد یاری) در یک دورەی تاریخی نگریست. شیخ رضا مردم سنە(زنان) را نیز هجو کردە است. زنان سنە و مردم کاکەای بعنوان دو واحد اجتماعی در اشعار هجویی او، با بر شمردن مختصات آنها، نام بردە شدەاند. در دیوان او افراد زیادی “مدح” یا “هجو” شدەاند کە از عشایر، شهرها، روستاها و طریقت های “قادری” یا “نقشبدی” هستند.
در قصیدەای تحت عنوان ” بارەکەڵڵا ئافەرین ئەی عەشرەتی نوسرەت شیعار” کە جنگ بین عشیرەی طالبانی با عشایر کاکەای، وند، جباری و داودی ( کاکەای را با عشیرە یکی دانستە شدە است) را بتصویر می کشد “رمزبار” و باوەیاگار” مورد توهین قرار می گیرند.
بارەکەڵڵا ئافەرین ئەی عەشرەتی نوسرەت شیعار
ئازایی عەشرەتی تاڵەبانی
بارەکەڵڵا! ئافەرین! ئەی عەشرەتی نوسرەت شیعار
مەردی مەیدان شێری جەنگاوەر هوزەبری کارزار
چوار عەشیرەت کاکەیی و وەند و جەباری و داودە
ئیتیفاقیان کرد و هاتن چوارسەد و پەنجا سوار
هەر بە ئەووەڵ حەملە چەندتان کوشت و چەندتان سەر بڕی
چەند کەلەشیان لێ بە جێ ما، بوونە توعمەی موور و مار
ئێستەکەش لەو دەشتە شەڕیانە لەسەر لاشەی ڕزیو
کەرگەس و شاهین و گورگ و مامە ڕێوی و کەمتیار
بەینی بەینەڵا عوبەیدی فیلە تەن کارێکی کرد
هیچ کەسێک نایکا مەگەر حەیدەر بە زەربی زولفەقار
هەر سوارێ فیرقەیەکی ڕاڕفاند و دایە پێش
کەوتە سەر کوێخا مەخۆل عەبدولوەهابی نامدار
لێی خوڕی وەک شێری غوڕڕان: سا مەڕۆ! ڕاوەستە بۆم!
ئەی تڵیشی دایە ڕێزوارت بە ڕیشی یادگار
چەکمەیێ سووری لە پێدا بوو بە جارێ زەردی کرد
تس لە ملیۆن تێپەڕی کرد، تڕ گەیشتە سەد هەزار
یەک لە یەک ئازاترن تەعریفی کامێکتان بکەم
دەک فیدای دەست و تفەنگت بم سولالەی شێخ ستار
شاسوارێکی وەکوو تۆمان هەبێ باکمان چییە
تۆش لە حەققەتدا سوارێکی وەکوو ئەسفەندیار
ئەم قسانە گشتی مەجازن گەر حەقیقەتتان دەوێ
بەزلی نان و هیممەتی پیرانە بۆتان کەوتە کار
جائیزەم مەتڵوبە ئەم مەدحەم بە خۆڕایی نییە
هورتمانیش بێ ڕەزام، گەر هیچ نەنێرن، یا ستار
در یکی از اشعار خود تحت عنوان ” ابان باشنده بیر باطمان یشیل وار” مراسم جم، سبیل و اصول دوناودون، رمزبار و باوەیاگار، با استفادە از کلماتی زشت و ناپسند، مورد ناسزاگویی و توهین قرار میدهد. من در اینجا تمام این شعر را میآورم تا اینکە مضمون و محتوی آن رسائی، پیام و چشم انداز خود را از دست ندهد، چونکە هر خشت از آن در پیوند با خشت دیگری قابل فهم است و نظام فکری و جهانبینی شاعر بیشتر شفاف و قابل درک می شود.
بابان باشنده بیر باطمان یشیل وار
إمام القوم في تقسيم شلوار
هەتانە هەر وەکوو بیستوومە بەزمێ
لە ساڵێکا شەوێ یارانی دیندار
عەموودێکم هەیە وەک تووڵی داوود
کوتامە ژێری کورکەی دایە ڕێزوار
تسێکی کەند بە ڕیشی سەیید براکە
تڕێکی دا بە یادی باوە یادگار
دەبەستن حەلقەیێ وەک عەقدی پەروین
لە جێگایەکی خاڵی لَيسَ دَيّار
بە چۆکا دێ قوتەی مل نێرکە کاردوو
وەکو بولبول ئەخوێنێ وەعز و گوفتار
دەخوێنێ مەرسییەی مالۆسی مەرحووم
یەکانەی گون ڕەش و گاحۆلی شاخدار
وەکوو باران بە کلکی پیرەسەگدا
بە ڕیشی دادەچۆڕێ ئەشکی خوونبار
لەپاش ئیکمالی ڕەسم و ماتەم و شین
وەڕین دەس پێ دەکا وەک کەلبی هەوشار
معاذالله دەڵێ يا ايها القوم
درۆیە حەشر و نەشر و جەننەت و نار
لە گوێ مەگرن قسەی ئاخوندی سوننی
بە ئاشووبن مەلای سەر لنگە دەستار
غەرەز لەم جرت و فرت و فاک و فیکە
ئیتاعەی ئەشقیایە و دەفعی ئەشرار
حولولی مەزهەبێکە بێ گرێ و قۆرت
تەناسوخ ڕێگەیێکە ڕاست و هەموار
بِحَمدِالله نەما کاک ئەحمەدی شێخ
زەهاوی مرد و گۆڕی گوم بوو چاو مار
ئەگەر بێ شێخ عەلیش دَفعُ البَلا بێ
ئیتر دنیا دەبێتە عەینی گوڵزار
بمێنێ یا نەمێنێ چی لە دەس دێ
بە تەنها شێخ ڕەزاکەی هەرزە گوفتار
ئەگەر مشتە و مشاریش بێ زمانی
عیلاج دەکرێ بە مشتی پڕ لە دینار
بە دیناری عیلاج کەن یا بە سمتی
بلوورینی کوڕێکی سادەروخسار
عەزیزان مەزهەبی یارانی جەم جەم
لە سەر سێ ڕوکنە: ئەووەل تەرکی ئازار
دووەم ئیکرامی زەیف و شەرتی سالیس
لە هەردوو عومدەتر، کیتمانی ئەسرار
ئەمانەش جوملە پەشمن، ئەسڵی مەقسەد
چوارە پێت بڵێم ئەی پیری هوشیار
شکستەی جەوز و تووڵی سەوز و کەڵبەی
بەرازی بۆز و کەللەی خووگی مردار
ئەگەر دەرچێ لە سەر ئەم دینە ڕۆحت
دەچێتە قالبێکی شۆخ و نازدار
زەعیف بێ خوانەخواستە ئیعتیقادت
بە ئایین و بە ئەرکان و بە ئەتوار
نەکەی تەرسێ بە ڕیشی خەلفە باپیر
نەدەی گانێ لە ڕێگەی باوە یادگار
شیاکەی گاوەحۆل نەگری لە ڕیشت
نەچیتە ژێر کوڵینی دایە ڕێزوار
قەپۆزت دانەپۆشێ بەر سمێڵت
بە سەر ملتا نەیێ وەک یاڵی کەمتیار
لە قیبلەی مستەفا ڕوو وەرنەگێڕێ
لەڕێگەی شەرعدا نەمری، گوناهکار
لە پەشمی ڕیخناکی بەر سمێڵت
نەڕێسن سەرکەلە و دەستبەند و هەوسار
کە مردی ڕۆحی ناپاکت بە چوستی
لە ئینسانی ئەچێتە شکڵی سەگسار
وەرن یاران شەوی میعادە ئەمشەو
لە پێ دەرپێ فڕێ دەن، خزم و ئەغیار
شەواڵی زەرد و سوور وەک خەرمەنی گوڵ
لە سەر مافووری زەڕ ڕۆی کەن بە خەروار
شەواڵی خامەک و زەڕبەفت و خارا
لە سەر یەک دای بنێن وەک ماڵی توججار
کەنیز و خانم و خاتوون و خادم
فەقیر و مونعیم و دەروێش و سالار
نەدیم و نۆکەر و ئاغا و ئەفەندی
لە دەوری دانیشن وەک خەتتی پەڕگار
لە نەزمی بەزمی جەم ساقی بگێڕێ
شەراب و لێ بدا موتریب لە مزمار
نەبیز و شەربەت و نوقڵ و مەزە و مەی
دەف و تەمبوور و ساز و بەربوت و تار
دەبێ ئەم بەزمە هەر بەم نەزمە بڕوا
هەتا دوو حیسسە ڕابوورێ لە شەوگار
کە دنیا بوو بە ڕووی قەیماسی زەنگی
سەرەی بەش کردنی شەڵوارە ئەمجار
بە قورعەی مەعدەلەت یەکیەک بەشی کەن
مەپرسن لە ئەقرەبا و قەوم و کەس و کار
مەپرسن دایک و پوور و خوشک و خوارزا
لەژێر کورکەی بەرن، بێ قەول و گوفتار
بە قەولی باوە باوە و میرە میرە
میسالی کێر و کوز هەر وەک کون و مار
بە شەرعی مەزدەک و ئایینی بابەک
دوخوولی جائیزە ئیسمی کونادار
فهيا سادتي للوطء والنيك
لقد علمتكم تقسيم شلوار
چرا پف لێ کەن و شێرانە هەستن
شەقێ هەڵدەن لە پەردەی عیسمەت و عار
سەر و دەرپێ بەرن بێ فەرق و تەمییز
دەم و دەست ساحیبی دەرپێ بکەن دیار
شەواڵی هەر کەسێ بەر هەر کەسێ کەوت
ئیتر فەرقی نەکا بیگرێتە بەر کار
کە ئەم وەعزەی تەواو کرد پیرە ئاخون
ئیتر هەر پف لە شەمعە و تف لە حەیتار
ئیتر هەر ئەتکی دین و کەسری نامووس
ئیتر هەر تەرکی شەرم و عیففەت و عار
ئیتر هەر لنگ ئەبێتە لام ئەلف لا
ئیتر هەر کێر ئەبێتە باسکی هاوار
ئیتر هەر گوومەزەی سمتە دەسووڕێ
بە سوورەی سەر خڕا وەک چەرخی دەووار
ئیتر هەر لێ پەڕینە و لێ خوڕینە
بەرەو ژوور و بەرەو ژێر و بەرەو خوار
ئیتر هەر دایکە پیرە و هەڵ ئەنیشێ
بە کەللەی کێرەوە وەک ورچی سەردار
ئیتر هەر پاوەنەی زیوە و زڕەی دێ
لە بەر کوت پێوەدان ئەخشێ لە دیوار
ئیتر هەر خەپلەیە وەک چاوی کازر
بە مەترەق دەیکوتن ساداتی ئەبرار
ئیتر هەر ناوگەڵی خووبانی بیکرە
لە خوێنا سوور دەبێ وەک بەرگی گوڵنار
ئیتر هەر کێرە وەک پەیکانی گۆشتین
بە ژێر بنیا دەچێ وەک پەڕڕی سووفار
ئیتر یا خوا نەسیبی دوشمنت بێ
برینی نێزە و نووزەی بریندار
مناڵێ لەو شەوە پەیدا بێ لایان
دەبێتە سەیید و ڕێزداری موختار
لە وەسفی کاکەیی گەر سەرفی عومرم
بکەم ناکەم بەیانی عوشری میعشار
نظرات شیخ رضا در مورد مردم کاکەای وباور و اعتقادات آنها از طرف شاعر کاکەای میرزا خلیل منور کاکەای (١٨٧٨-١٩٢٣) مورد نقد قرار می گیرد و بە آنها بە شیوەی عقلانی و متمدنانە جواب دادە می شود. سعی می کنم گزیدەهای از “مشاعرە” (البتە نە بمعنای مسابقەی شعری صرف ، بلکە بعنوان مکاتبە از طریق شعر) از نظر خونندگان گذراندە شود.
ڕەزای تاڵەبان….ڕەزای تاڵەبان
هۆش باوەر وە سەر ڕەزای تاڵەبان
مەلە و مەیدان چنی نەزانان
وێت مەدەر قەڵەم چەنی ناکەسان
مەوەر وە دوژمن پەی تۆمەن فرزەند
مەوەر وە وە خاوەن گفتەی ناپەسەند
کاکەیی شیرین، شیرینتر چە قەند
وەچی پەی ڕاستی زوانت کردەن بەند
…….
کێ دییەن (ڕەزا) عەشرەت سەرانسەر
ببۆ وە خەروا نە ڕاگەێ خەتەر؟
…….
نەسیحەت (خەلیل)خاس بکە ر نۆشت
نەوا کاکییان بوڕان گۆشت
شیخ رضا در جواب خلیل منور می گوید:
ئەێ هاپۆ خەلیل بژنەوە قسەم
ئەحواڵ کاکەیی بۆت بەیان کەم
سوێلیان درێژ ڕدێن تەخت و پان
دەڵێی جنۆکەن هاتوون لە ئاسمان
بێ نوێژ و کافر ئاینیان نییە
باشە و خراپە هیچ لایان نییە
هەقی کاکەیی غەزایە بە خوا
هەموویان فەوتکەی ببن بە ریسوا
حوکم (ڕەزا) بێت گەر لەم ساڵانە
وابزان کاکەیی هەمووی تاڵانە
ناهێڵم کەسێان بجووڵێتەوە
زەنجیریان دەکەم سڕ بڵێتەوە
در اینجا شیخ رضا نابودی جامعە کاکەای را فرمانی الهی می داند، چونکە آنها اصول اساسی دین اسلام را رعایت نمی کنند.
میرزا منور در جواب شیخ رضا می گوید:
(ڕەزا) نەواچی وە یاران خەراو
نەڕۆژ فەردا ڕوت مەبۆ سێاو
…….
وێت سەنگین بگێر وەک مێرد دوڕناس
نەک ببای غەمگین ، خوبوون و کەساس
…..
جیهان مزانۆ کاکەیی مردەن
گردین دامان پاک جەمین بێگەردەن
……
ساحێب شواربین خەڵات ئیللان
دانش و مێردان پەی ڕەمز و نیشان
گەر نمەزانی بلە لای ژنان
بزانە سمێڵش هەنەن کەسێشان؟
….
ڕویی چە لامان بوەر وە مێمان
بوینە حورمەت خاس بناسەمان
….
زەڕە زەڕ ڕەزا پەی زەڕ و پارەن
ڕەزا پەرێ زەڕ نەیار بێزارەن
وەڕۆ مەوانۆ قورئان چە مێراو
وە شەو هان چە تۆی ناکەس ناپیاو
…..
(خەلیل) هەتا کەی تەنبیهت کەرۆ
چە دەم شێران خەڵاست کەرۆ
در اینجا میرزا خلیل شیخ رضا را از ناسزاگویی بر حذر میدارد و او را از پایبندی مردم کاکەای بە اصول اخلاقی، مهمان داری و اعتقادتشان آگاە می کند. تناقضات رفتار “شیخ” را با آنچە ایشان بە آن تظاهر می کند بر او آشکار و عیان می سازد ( میرزا منور ادعا می کند کە شیخ رضا فریبکار، عوام فریب و جاە و مال اندوز است).
مەلای جباری (١٨٠٦-١٨٧٦) نیز در دیوان خود سرگذشت فرد کاکەای، کە در تکیەی شیخی طالبانی بعداز اینکە با زور او را وادار بە گفتن “توحید” نمایند با فرمان شیخ سبیل او را بە زور می تراشند، بطور مثنوی بیان نمودەاند کە بە شرح زیر است:
ئیلتيجا بەردم وە تەکیە دارێ
لە خالق نەترس لە حەق بێزارێ
هەروام پەروا کەرد چوومە تاسەوە
دیم دەستێ ئاماو وە مەقاسەوە
کەلیمەی تەوحید وە زۆر پێم واچان
وە زۆر سمێڵیان تەمام وەرقاچام
ئەگەر بوینی زەڕە ئیشەکەم
گردەوە بکەم چنگە پوشەکەم
لەی شەرمناکی لە خەجاڵەتە
هەرگیز نەنیوەم کەس لەم وڵاتە
شەرت بۆ من لە داخ ئەی سمێڵەوە
سەر بنێم وە زێد ڕای سەر خێڵەوە
رنگارنگی نەتەوی کورد مستلزم پروژەی فرهنگی است کە “روداری فرهنگی” در اولویت آن قرار دارد. رواداری باید منبع الهام برای پلورالیسم (چندفرهنگی)، آگاهی، آزادی مذهبی، ایدئولوژی و فلسفە سیاسی و به رسمیت شناختن تفاوت های زبانی، اتنیکی ، دینی و مذهبی و باورهای سیاسی و اجتماعی در میان مردم کوردوار باشد.
سلطان می گوید:
عابدین گفتگو، عابدین گفتگو
عابدین شیرینە بی بغض گفتگ
امیر سلیمی
اسلو،
١١ آوریل ٢٠٢٠
منابع:
،مێژووی ئەدەبی کوردی – بەرگ ١-٧ د. مارف خەزنەدار
نیکوبخت، ناصر؛ هجو در شعر فارسی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۰، چاپ اول
کۆکردنەوە و لێکۆڵینەوەی: هەردەوێڵ کاکەیی؛ دیوانی خەلیل منەووەری کاکەیی – بەرگی یەکەم
بازدیدها: 449
Hi i am kavin, its my first occasion to commenting anywhere, when i read this piece of writing i thought i could also create comment due to this good article.
Good information. Lucky me I recently found your blog by chance (stumbleupon).
I’ve book-marked it for later!
I must thank you for the efforts you have put in penning this website.
I’m hoping to view the same high-grade blog posts by you later on as
well. In truth, your creative writing abilities has encouraged me
to get my very own blog now 😉
Fine way of telling, and pleasant article to get data on the
topic of my presentation focus, which i am going to
present in academy.
It’s going to be end of mine day, but before finish I am reading this
fantastic piece of writing to increase my knowledge.
Wow, that’s what I was seeking for, what a information! present here at this weblog, thanks admin of this web page.
cheap flights 32hvAj4
Everything is very open with a very clear explanation of the issues.
It was definitely informative. Your site is very helpful. Thank you for sharing!
Hello, I enjoy reading through your article. I wanted to write
a little comment to support you. 34pIoq5 cheap flights
Howdy! This post could not be written much better! Looking at
this article reminds me of my previous roommate! He continually kept
preaching about this. I am going to forward this information to him.
Fairly certain he will have a great read. Thanks for sharing!
Pretty section of content. I just stumbled upon your web site and
in accession capital to assert that I get in fact enjoyed account
your blog posts. Any way I’ll be subscribing to your augment and
even I achievement you access consistently fast.
Hmm is anyone else having problems with the images on this blog loading?
I’m trying to figure out if its a problem on my end or if it’s the blog.
Any feed-back would be greatly appreciated. adreamoftrains content hosting
You could definitely see your skills in the article you write.
The world hopes for more passionate writers such as you who are not afraid
to mention how they believe. At all times follow your heart.