یاداشت یەکترفامین لە بەین ئێران و ئمریکا

یارسانمدیا
٢٠/٠٦/٢٠٢٦

یاداشت یەکترفامین لە بەین ئێران و ئمریکا

کاخ چەرمگ مەتن یاداشت یەکترفامین بەین ئێران و ئمریکا بڵاو کردوە. بەڵگەنامەگه، ک وە شێوەی  ئلکتروونی ئمزا کریاگەس، قەرارە لە مەراسمێکا لە سویس وە لایەن مەسوولگەل ئێرانی و ئمریکای ئمزا بکریەت. دەق بەڵگەنامەگە ١٤ مادە لە خوەی گرتگەس و تیم خەوەرڕەسانی یارسانمدیا وە هەوەجە زانێت ئی بەڵگەنامە لە فارسیوە تەرجمە بکەیتە زوان گوورانی. لە خواروە توانین ناوەڕووک مەتنەگە بخوەنن:

بەند یەکم: کووتایهاوردن وە دەرگیرییەکان لە تەمام بوارەکان

یەکم بەند باس لەوە کەیت ک ئمریکا، ئێران و هاوپەیمانەکانیان بایەس دەسوەجێ و ئەڕا هەمیشە کووتایی وە ئووپراسیوونگەل نزامییان لە تەمام بەرەکان و  تەنانەت لە لووبنانیش ئێلام بکەن.

لە نووڕین ئمریکاوە، ترامپ نگران بی ک ئووپراسیوونگەل نزامی ئسرائیل دژ حزب اللە ڕێکەفتنەگەی وەگەرد ئێرانا بخەیتە مەترسیوە. تەێرانیچ چەندین جار جەخت لە بان ئەوە کردگەسوە ک چەوەڕوانی ئەوە دێرێت ک ئاگربەسەکە لووبنانیچ لە خوەی بگرێت. قسەکەرێگ لە وەزارەت دەیشت وڵات ئێران ڕووژ چوارشەممە دەرێخست ک هەر ئدامەکاریێگ لە سەر ئووپەراسیوونگەل نزامی وە لایەن ئسرائیل لە دژ لووبنان وە پێشیلکردن ئی تەفاهوومنامە دانریەت و کاردانەوەی لازم جوور جواودانەوە گرنە وەر.

ڕێککەفتنەگە ئەوە دەس نیشان کەیت ک لەیەولا، هوویچ کام لە لایەنەکان دەس وە ئووپەراسیون نزامی دژ وە ئەوەی تریان نەکەن، هەڕەشە لە یەکتر نەکەن و ڕێز لە یەکپارچەیی خاک و سەروەری لووبنان بگرن. مەتن ڕێککەفتنەگە وە ڕووشنی جەخت لە سەر ئەوە کەیتوە ک ئی ڕێککەفتنە بووتە فاکتەرێگ ئەڕا کووتایهاوردن هەمیشەیی وە دەرگیرییەکان و هەمراێ دیار نییە ک ئسرائیل چ کاردانەوەیێگ وەرانوەر وەی بەندە نیشان دەیت.

بەند دویێم: ڕێزگرتن لە کاروبار ناوخوەی

ئەسڵ ڕێککەفتنامەگە، ک مەسوولگەل ئمریکای کەلەمە وە کەلەمە ئەڕا خەوەرنێرەگان خوەندنوە، ئاماژە وە ئەوە کەیت ک ئمریکا و ئێران ڕێز لە سەروەری یەکپارچەیی خاک یەکتر گرن و خوەیان لە دەس خستنە ناو کاروبار ناوخوەیی یەکتر وە دویر گرن. ئتماڵ دێرێت ک ئی بەندە دووچار کاردانەوەی مەنفی بووت وە لایەن ئەو گوروپگەلە ک دژ جمهووری ئسلامین.

بەند سێهم: مودەت ٦٠ ڕووژ وەگەرد ئتماڵ درێژکردنەوە

وە پای بەند سێهم ئی بەڵگەنامە، ئمریکا و ئێران پابەسن وە گفتگوو و ڕەسین وە ڕێککەفتن کووتایی لە مودەت لاژویەرەگەی ٦٠ ڕووژ، هەرچەن کریەت ئی موڵەتە وە ڕەزامەنی هەردوک لا درێژ بکریەتوە. مودەت ئی ٦٠ ڕووژە کریەت لەو وەختوە دەسوەپێبکەیت ک یاداشت یەکترفامینەگە وە شێوەی ڕەسمی وە لایەن ڕابەرەکانوە ئمزا کریەت، ک مەراسمەگە قەرارە لە کووتایی ئی هەفتە لە ژنڤ وەڕێوە بچووت.

ئسمائیل بقایی، قسەکەر وەزارەت دەیشت ئێران وەتیا: تا ئیسە، پلان و بەرنامەکانمان ئەڕا جەمەوبین لە ژنف نەگوڕیاگەس. هەرلێوا وەتیا، یەکیک لە پێشنیارەکان ئەوەسە ک یاداشت یەکترفامین وە لایەن ڕەیس جمهوور هەردک وڵاتوە ئمزا بکریەت، ک ها لە ژێر واڵاوێژ کردنا.

وەزارەت دەیشت ئێرانیچ رێککەفتن ڕەسین وە یەکترفامینێگ کووتایی لە مودەت ٦٠ ڕووژا تەئید کرد.

بەند چوارم: کووتایهاوردن وە ماسەرەی دەریاییی ئمریکا

وە پای بەند چوارم، لە شوون ئمزاکردن یاداشتنامەی یەکترفامین، وڵاتگەل یەکگرتگ ئمریکا دەس وە پرووسەی هەڵگرتن تاریم دەریایی و لاوردن هەر مانە و مادویەتێگ ک سەپیاگەس وە سەر بەندەرەکان ئێرانا کەیت.

وە پای دەق ڕێککەفتننامەگە و بەیاننامەیێگ وە لایەن وەزارەت دەیشت ئێران، ئی تاریمە لە مودەت ٣٠ ڕووژا وە تەمامی هەڵگریەت. لەی مودەتە، ژمارەی ئەو کەشتیگەلە ک ئمریکا ئجازە دەیتە پێان ک بچنە ناو بەندەرەکان ئێران، هاوتای ئاست کردنەوەی هاتووچوو دەریایی بووت وە لایەن ئێرانوە لە تەنگەی هوورمز.

ئمریکا هەرلێوا پابەس بیەس وە ئەقەبنیشینی نێرووەکانێ لە دەور و وەر ئێران لە ماوەی ٣٠ ڕووژا لە وەخت ئمزاکردن ڕێککەفتنامە کووتاییەگە. لە ئەمەڵا، ئیە مانای هەڵەوگەردانن کارماندگەل سەربازی و وەسیلەکان ئمریکاس ئەڕا شەرایەت وەرجە دەسوەپێکردن جەنگەکان لە ٢٨ فوریە.

بەند پەنجم: تەنگەی هورمز

بەشێگ لە ڕێککەفتنامەگە باس لەوە کەیت ک لە شوون ئمزاکردن یاداشت یەکترفامینەگە، ئێران وە ئسفادە لە گشت تەقالایێگ گونجیاگ، ئتمینان دەیت ئەڕا گوزەر کەشتییە تجارەتییەکان وە سڵامەتی وە ناو تەنگەی هورمزا وەبێ وەرگرتن هوویچ ئەوارز یا هەزینەیێگ.

وازکردن تەنگەی هورمز یەکیک بیەس لە ئاماجگەل بنەڕەتی ئمریکا لە سەرەتای جەنگ و داخستن ئی گوزەرگای ئستراتیژکییە، ڕوویداوێگ ک بیەس وە مەمەر بەرزەوبین وەرچەو قیمەت نەفت لە جەهانا.

بەڵگەنامەگە ئاماژە وە ئەوە کەیت ک هاتووچوو کەشتییەکان دەسوەجێ دەسوەپێکەیت ، هەرچەن بایەس بەربەستگەل تکنیکی و نزامییەکان و ئووپراسیوونگەل پاکەوکردن مینەکانیچ ئەنجام بێریەت.

مەسوولگەل ئمریکا لە کونفرانسە ڕووژنامەوانییەکانیاندا چەندین دەفە جەخت لە بان ئەوە کردنەسوە ک ڕەدبین کەشتییەکان وە ناو تەنگەی هورموزا هویچ جوورە ئەوارزێگ لە خوەی ناگرێت.

لە سەر ئاست درێژخایەن، ئێرانیچ پابەس بیەس وە هاوکاریکردن وەگەرد عومان و وڵاتگەل ترەگ حاشیەی خەلیج فارس ئەڕا پەڕەپێدان وە چوارچێوەیێگ وەروڵاوتر ئەڕا وەرێوەبردن تەنگەی هورموز.

بندى شەشەم: ٣٠٠ ملیار دوولار ئەڕا ئاوەدانکردنەوەی ئێران

بەند شەشەم یاداشتنامەی یەکترفامین ئەوە خەیتە ڕوی ک ئمریکا و هاوبەشە ئقلیمییەکان بەرنامەیێگ کووتایی ک لە سەری ڕێککەفن ک وە ئەرزش لاخوارەگەی  ٣٠٠ ملیارد دوولار ئەڕا ئاوادانکردنەوە و پەڕەپێدان وە ئقتساد ئێران لە وەرچەو گرن. مەکانیزم جێوەجێکردن ئی بەرنامە لە مودەت ٦٠ ڕووژ لە شوون ئمزاکردن ڕێککەفتنامە کووتاییەگە دیاری کریەت و ئمریکا تەمام مجوزەکان، لێخووشبین و ئجازەگەل پێویست دەرکەیت. وەلێ ئی بەندە وە مانای بەشداریی ڕاستەوخوو ئمریکا لە بار ماڵیوە نییە.

مەسوولێگ ئمریکایی دەرێخستگەس ک واشینگتوون ئامادە نییە تەنانەت یەک سەنتیش بیەیت وە ئێران و بەشداری لە دابینکردن بووجەی ئی سندووقە ناکەیت. ئەو مەسوولە ڕووشنی کردگەسوە ک ئەڕا نموونە ، ئەگەر ئێران پابەس وە قەوڵەکانی بووت، ئمارات یەکگرتگ عەرەبی توانێت وە ڕەزامەنی ئمریکا یە نێرووگەی بەرق لە ئێران دروست بکەیت.

ترامپ و مەسوولگەل ترەگ حوکمەت ئمریکا چەندین دەفە پا لە بان ئەوە دانەسە گەز ک هویچ پویلێگ ڕاستەخوو نایەن وە ئێران، خالێگ ک وە پای قسەگەل ئەوان تەوفیر فرەیێگ وەگەرد رێککەفتنە ئوتومیەگەی ساڵ ٢٠١٥ دێرێت.

بەند هەفتم: کووتایهاوردن وە تاریمەکان

وە پای ئی بەندە، ئمریکا تەمام تاریمە ئقتسادییەکان دژ وە ئێران هەڵگرێت، وە ئەوانەیچوە ک پەیوەسن وە بریارگەل شەورای ئەمنیەت و تاریمگەل یەکتەرەفە. وەلێ، جەدوەل زەمانی ئەڕا جێوەجێکردن ئی ڕێوشوونە دیار نییە. بەڵگەنامەگە ئاماژە وە ئەوە کەیت ک جەدوەل لاوردن سزاکان لە چوارچوو ڕێککەفتنامەی کووتاییا دیاری کریەت، وەلێ هەردک تەرەف هەوەجە دێرن ک لە گفتگووگەل دویاخر ئی مەسەڵە واڵاوێژ بکەن.

ئقتساد ئێران لە ساڵگەل وەرین وە شێوەیێگ خەیرا لە ژێر کاریگەریی تاریمەکانا بیەس و کارزار ناسیاگ وە خەشم ئقتسادی ئمریکا وە ئاماج بڕین دەسڕەسی تەێران وە سیستم دارایی جەهانی ئەنجام دریاگەس.

بەند هەشتم: نواگرتن لە ئێران ئەڕا نەڕەسین وە چەک ئوتوومی

ئێڕان ڕازی بیەس ک نە چەک ئوتوومی دورس بکەیت و یا نە بسەنێت و هەردک تەرەف لە سەر ئەوە ڕێککەفن لە بارەی چوینیەتی ڕەسیدەگی و وەڕێوەبردن زەخایر ئورانیووم غەنی کریاگ. چونیەتی وەڕێوەبردن ئی بەندە هەمراێ دیار نییە. لە بەڵگەنامەکەیا هاتگەس ک مکانیزم ئی کارە لە گفتگووگەل ئایندە دیاری کریەت. وەلێ، کەمترین ئقدام یا ڕێوشوون لازم ئەوەسە ک ڕقیق سازی ئورانیوم غەنی کریاگ لە ژێر چەودێریی ئاژانس ناودەوڵەتی ئنرژی ئوتوومی وەڕێوە چووت.

مەسوولێگ پایەبەرز ئمریکایی ئی بەندە وە لاخوارەگەی ئستاندار لازم  و یە سەرکەفتن گەورە ئەڕا ئمریکا تەوسیف کرد. ترامپ لەیەوەر باس لەوە کردوی ک نواگرتن لە دەسڕەسی ئێران وە چەک ئوتوومی ٩٩% ئاماج ئەو لە دەسوەپێکردن ئەمەڵیات نزامی ئاخر بیەس. وە لەوەرچەو گرتن ئەوەیگە ڕێککەفتنەگە لە سەر بنەوای عەمەڵکرد تەوسیف کریاگەسە، جێوەجێکردن بەند هەفتم لە سەر هەڵگرتن تاریمەکان، بەستەگی دێرێت وە پابەس بین ئێران وە قەوڵ و بەڵینەکانی لە سەر مەسەڵەی هەستەیی.

بەندەکان ٩ و ١٠ و پاراستن وەزئیەت ئیسە

لەی دوو بەندە هاتگەس ک تا زەمانێگ ک تەکلیف زەخایر ئورانیووم غەنی کریاگ، وەزئیەت بەرنامەی هەستەیی ئێران یەکلا بوتوە، شەرایەت مەجوود پارێزیەت. لە کردەوەیا، ئیە وەی ماناسە ک ئمریکا تاریم تازەیێگ وەڕێوە ناوەیت. هاوزەمان، واشنتوون ئەڕا هەناردەکردن نەفت، بەرهەمگەل نەفتی و خزمەتگوزاریگەل پەیوەس ئەڕا نموونە مامەڵەی بانکی و ترانسپوورت، لێخووەشبینەکان و مجوزەگەل لازم سادر کەیت.

بەند یانزە: سەرمایە بلووکریاگەکان

ئی مەسەڵە یەکیک لە گەورەترین بەربەستەکان لەوەردەم گفتگووەکان بیەس.

ئێران نزیک وە چەندین ساڵە داوای ئازادکردن سەرمایە یا داراییە بلووکریاگەکان خوەی کردگەس و ئیە جوور ڕێیێگ زانێت ئەڕا خاسترکردن شەرایەت ئقتسادی ولاتەگەی. وە پای بەند ١١، ئمریکا پابەس بووت دابینکردن دەسڕەسی تەمام ئێران وە سەرمایەگەل بلووککریاگ یا مادودکریاگ ئێران لە شوون ئمزاکردن یاداشت یەکترفامین، وردەکارییەکان لە وەخت گفتگووەکان دیاری کریەن.

یە مەسوول ئمریکایی وەتگەس ک بەشێگ لەی دارایگەلە هاوزەمان وەگەرد ئدامەی مەزاکرەکان ئازاد بوون وە مەبەس هاندان تەێران لە وەرانوەر جێوەجێکردن پابەندییەکانی، لە ناویا دەسوەپێکردن پرووسەی ڕەسیدەگی وە زەخایر ئورانیووم  فرەغەنی کریاگ.

بەندەکان ١٢ تا ١٤: چەودێری و ڕێککەفتن کووتایی

بەش کووتایی ڕێککەفتنەگە چوارچوو جێوەجێکردنی دەسنیشان کەیت.

وە پای ئی بەندگەلە، ئمریکا و ئێران مکانیزمێگ هاوبەش دانەن ئەڕا چەودێریکردن جێوەجێکردن پاداشت یەکترفامین و پابەسبین وە ڕێککەفتن کووتایی، هەرچەن وردەکارییەکان ئی مکانیزمە هەمراێ دیاری نەکریاگەس. لە دویای ئمزاکردن یاداشتنامەی یەکترفامین و دەسوەپێکردن جێوەجێکردنی، گفتگووەکان ئەڕا ڕەسین وە ڕێککەفنێگ کووتایی دەستوەپێکەن.

لە کووتاییا، بەڵگەنامەگە دیاری کەیت ک ڕێککەفتن کووتایی وە قەتنامەیێگ تونایی سازگاری یا گونجیاگ شەورای ئەمنیەت پەسەن و گارانتی کریەت.

سەرچەوە:
https://www.bbc.com/persian/articles/c8d2gng826zo

بازدیدها: 42