تنوع جامعه و تضمین مشارکت در قدرت

یارسانمدیا
‏01‏ نوامبر‏ 2026

نویسندە: کیانوش شمشیری

دو مقاله «مذاکره با رژیم جمهوری اسلامی: رویکرد سیاسی یا جهان‌بینی ایدئولوژیک؟» نوشته آقای امیر سلیمی و «ایران آینده» نوشته آقای فریدون کرمی، بحث مهمی را درباره جایگاه جوامع گوناگون و تقسیم قدرت در ایران پیش می‌کشند. با خواندن این دو مقاله، برای من به‌عنوان یک خواننده این پرسش پیش آمد که چه نوع نظام حکمرانی و با چه سازوکارهایی می‌تواند این خواسته‌ها را عملی کند. فکر می‌کنم شاید برخی دیگر از مخاطبان نیز پرسش مشابهی داشته باشند. همین موضوع مرا به بررسی تجربه کشورهای مختلف کشاند تا ببینم دیدگاه‌های مطرح‌شده تا چه اندازه قابل اجرا هستند و چه راه‌هایی برای تحقق آن‌ها وجود دارد. در این میان، تجربه آلمان، سوئیس و بلژیک را برای این بحث قابل توجه دیدم؛ البته با در نظر گرفتن تفاوت‌های تاریخی، سیاسی و اجتماعی آن‌ها با ایران.

آقای امیر سلیمی با تمرکز بر جامعه یارسان، بر استقلال هویتی و سیاسی آن و حق همه ساکنان برای اداره محل زندگی خود تأکید می‌کند. آقای فریدون کرمی نیز از خودمدیریتی مناطق، مهار قدرت و حقوق برابر شهروندان سخن می‌گوید. به برداشت من، این دو نگاه در یک موضوع به هم می‌رسند: مردم، با هر زبان، فرهنگ و باوری، بتوانند با حفظ هویت و صدای مستقل خود در اداره کشور و تصمیم‌هایی که بر زندگی‌شان اثر می‌گذارد سهم داشته باشند.

تجربه‌های دیگر کشورها

در آلمان، قانون اساسی اختیارات قانون‌گذاری حکومت فدرال و ایالت‌ها را مشخص کرده است. در سوئیس، قدرت میان حکومت فدرال، کانتون‌ها و شهرداری‌ها تقسیم شده و مردم امکان مشارکت مستقیم در برخی تصمیم‌ها را دارند. در بلژیک نیز، علاوه بر مناطق سرزمینی، جوامع زبانی در زمینه‌هایی مانند آموزش و فرهنگ اختیار دارند. این نمونه‌ها از آن جهت اهمیت دارند که راه‌های متفاوتی برای تقسیم قدرت و توجه به تنوع جامعه نشان می‌دهند.

البته قرار نیست ساختار هیچ‌یک از این کشورها عیناً در ایران اجرا شود. تاریخ، شرایط اجتماعی و تجربه سیاسی ایران متفاوت است. آنچه در این بررسی اهمیت داشت، شناخت روش‌های روشن‌کردن مسئولیت‌ها، پاسخ‌گوکردن نهادها و دادن اختیار واقعی به مردم بود. اجرای چنین روش‌هایی به آزادی فعالیت سیاسی، امنیت شهروندان و نهادهایی نیاز دارد که قانون را اجرا کنند. نوشتن اصول دموکراتیک در قانون، بدون فراهم‌شدن امکان اجرای آن‌ها، کافی نیست.

تقسیم قدرت و تضمین حقوق

از کنار هم گذاشتن دیدگاه‌های دو مقاله و تجربه این کشورها، به‌ویژه ساختار پارلمانی و فدرال آلمان، خودگردانی محلی و مشارکت مستقیم مردم در سوئیس و اختیارات فرهنگی و آموزشی جوامع زبانی در بلژیک، به این برداشت رسیدم که نظام پارلمانی سکولار و غیرمتمرکز می‌تواند یکی از گزینه‌های قابل بررسی برای ایران آینده باشد. جزئیات این الگو باید با شرایط ایران سازگار شود و البته که پذیرش آن و تعیین شکل نهایی نظام به رأی آزاد مردم بستگی دارد. در چنین نظامی، دولت باید در برابر پارلمان منتخب پاسخ‌گو باشد، نهادهای حکومتی از نهادهای دینی مستقل باشند و باور دینی یا تعلق هویتی افراد، شرط برخورداری از حقوق و مسئولیت‌های عمومی نباشد.

منظور از عدم تمرکز در این پیشنهاد، تقسیم اختیار و امکانات میان سطوح ملی، منطقه‌ای و محلی است. به بیان ساده، باید معلوم باشد چه کارهایی بر عهده حکومت مرکزی و چه کارهایی در اختیار مناطق و شهرهاست. سیاست خارجی، دفاع و سیاست پولی در سطح ملی اداره می‌شوند. در حوزه‌هایی مانند آموزش، بهداشت، فرهنگ، محیط زیست و توسعه نیز نهادهای منتخب منطقه‌ای و محلی باید اختیارات مشخص داشته باشند. قانون اساسی باید حدود مسئولیت‌ها، منابع مالی و شیوه همکاری این نهادها را روشن کند تا اختیار محلی واقعی باشد و دولت مرکزی نتواند آن را یک‌طرفه پس بگیرد.

همان‌طور که آقای فریدون کرمی تأکید می‌کند، قدرت باید مهار شود. به نظرم این اصل درباره حکومت محلی هم به همان اندازه اهمیت دارد. نزدیک‌شدن محل تصمیم‌گیری به مردم زمانی مفید است که مردم بتوانند بر تصمیم‌گیرندگان نظارت کنند و در صورت نقض حقوقشان، راهی برای اعتراض و رسیدگی داشته باشند. دادگستری مستقل، دادگاه قانون اساسی و رسانه‌های آزاد در این زمینه نقش دارند. اکثریت یک شهر یا منطقه نیز نباید بتواند حقوق دیگر ساکنان را نادیده بگیرد.

حقوق بنیادین باید در سراسر کشور تضمین شود. آزادی بیان و باور، برابری زنان و مردان، حقوق زبانی و فرهنگی، آزادی تشکل‌یابی و دسترسی برابر به خدمات و مسئولیت‌های عمومی نباید به محل زندگی یا اکثریت‌بودن یک گروه وابسته باشد. آقای امیر سلیمی با اشاره به پراکندگی یارسانیان، بر حق آنان برای مشارکت در اداره شهرهای محل زندگی‌شان، در کنار دیگر ساکنان، تأکید می‌کند. در ادامه این بحث، خودگردانی محلی را زمانی پاسخ‌گو می‌دانم که با تضمین سراسری حقوق همراه باشد؛ تا هر فرد، هرجا زندگی می‌کند، بتواند زبان، فرهنگ و باور خود را حفظ کند و از حقوق برابر برخوردار باشد.

برای حضور دیدگاه‌های مختلف در سیاست، آزادی احزاب و تشکل‌های مستقل و انتخابات آزاد ضروری است. شیوه انتخابات هم اهمیت دارد. برای نمونه، در انتخابات شورای ملی سوئیس در بیشتر کانتون‌ها، کرسی‌ها متناسب با آرای احزاب و فهرست‌ها تقسیم می‌شوند. این روش می‌تواند یکی از گزینه‌های قابل بررسی برای ایران باشد تا جریان‌های کوچک‌تر نیز فرصت منصفانه‌ای برای کسب نمایندگی داشته باشند. البته انتخاب و طراحی آن باید متناسب با شرایط کشور باشد. همچنین، مشارکت انجمن‌های مدنی و تشکل‌های صنفی در بررسی قوانین می‌تواند به‌تدریج، از طریق مشورت‌های علنی و انتشار نتایج آن‌ها، گسترش یابد.

موضوع بودجه نیز به همان اندازه مهم است. آقای فریدون کرمی بر توزیع عادلانه ثروت تأکید دارد و این نکته را برای عملی‌شدن خودگردانی ضروری می‌دانم. اختیار محلی بدون امکانات مالی کافی، روی کاغذ می‌ماند. مناطق و شهرها باید بودجه لازم برای انجام مسئولیت‌هایشان را داشته باشند، هزینه‌ها زیر نظارت عمومی قرار بگیرند و از مناطق کمتر برخوردار حمایت شود. این حمایت باید مانع شود که تفاوت امکانات مناطق، به نابرابری پایدار در آموزش، درمان، اشتغال و خدمات عمومی تبدیل شود.

از پیشنهاد تا اجرا

پرسش آغازین درباره امکان اجرای خواسته‌ها و انتظارات مطرح‌شده در این دو مقاله بود. با توجه به تجربه‌های موجود و نمونه‌هایی که به‌اختصار به آن‌ها اشاره شد، می‌توان گفت تقسیم قدرت، حقوق برابر و مشارکت مردم، صرفاً خواسته‌هایی آرمانی نیستند و راه‌هایی برای عملی‌شدن آن‌ها وجود دارد. البته تحقق این خواسته‌ها در ایران به آزادی فعالیت سیاسی، نهادسازی، تقسیم روشن اختیارات، منابع مالی کافی و تضمین اجرای قانون نیاز دارد. نظام پارلمانی سکولار و غیرمتمرکز می‌تواند یکی از گزینه‌ها برای پیگیری این هدف باشد؛ اما ارزش آن در عمل مشخص می‌شود: اینکه مردم چقدر اختیار داشته باشند، بتوانند بر قدرت نظارت کنند و از حقوق و فرصت‌های برابر برخوردار شوند. هدف، رسیدن به ساختاری است که همه مردم ایران، از جمله جامعه یارسان، بتوانند با حفظ هویت و صدای مستقل خود در ساختن و اداره آینده مشترک سهیم باشند.

در این نوشته، برای پرهیز از طولانی‌شدن بحث و حفظ حوصله خواننده، تنها به مهم‌ترین نکات اشاره شد؛ جزئیات هر یک از این موضوعات به بررسی جداگانه نیاز دارد. همچنین، پیشنهادها و برداشت‌های مطرح‌شده حاصل مطالعه و نگاه شخصی نویسنده است.

منابع

۱. آقای امیر سلیمی، «مذاکره با رژیم جمهوری اسلامی: رویکرد سیاسی یا جهان‌بینی ایدئولوژیک؟»، Yarsamedia.

۲. آقای فریدون کرمی، «ایران آینده»، Yarsamedia.

۳. پارلمان فدرال آلمان، اختیارات حکومت فدرال و ایالت‌ها⁠.

۴. وزارت امور خارجه فدرال سوئیس، نظام سیاسی سوئیس⁠.

۵. درگاه رسمی دولت بلژیک، اختیارات جوامع زبانی⁠.

۶. راهنمای رسمی کنفدراسیون سوئیس، انتخابات⁠.

محتوای مقاله صرفاً منعکس کننده دیدگاه های نویسندهاست و یارسانمدیا هیچ مسئولیتی در قبال آن ندارد.

بازدیدها: 343