تنبور رمز ماندگاری زبان، فرهنگ و هويت ملی يارسان

از بدو خلقت انسان، نيازهای متنوعی(اعم از جسمی و روانی) با او همراه بوده كه برای برآورده ساختن اين نيازها سازگاري با محيطش به ابزارهایی نياز داشته است.
هنر به عنوان يكی از وسايل اولي̷ی سازگاری بشر در خدمت نيازهای كمال جويی و زيبا طلبي و از طرف ديگر، آرامبخش ناراحتی ها و سختی های زندگی او بوده است.
از اين رو در بيشتر قبايل ابتدايی مراسم و آيين های مختلف موسيقيايی كه وسيله ای برای ابراز همبستگی جمعی و از بين بردن ترس ها و غم ها و ايجاد آرامش و شادی و اراده در بين افراد
قبيله بوده برگزار مي شده است.
موسيقی زبان آرزوها، انتظار ها و عواطف بشری است و هر قوم و ملتی بر حسب ويژگی های عاطفی و فرهنگی خود، موسيقی خاصی دارد. با درك موسيقی، عواطف زيبا، همدردی و تفاهم بيشتر قلبی ميسر خواهد شد.
موسيقی کردی حال و هوایی روایی دارد و گویی با هر زخمه و نوای خود تاریخ این قوم را روایت می کند. پژوهشگران موسيقی کردی بر این باورند که موسيقی کردی در راستای حفظ زبان، ادبيات،
فرهنگ، سرگذشت ها و در مجموع تمدن و پيشينه کردها به وجود آمده است و به نوعی راوی فرهنگ مردمان کرد است.
گزنفون، تاریخ نویس یونانی در این باره نوشته است: در سال ۴۰۱ قبل از ميلاد، بعد از حمله یونان به ایران، هنگامی که لشکر یونان قصد بازگشت از کردستان را داشت، کردها در حالی که نغمه ها
و سرودهای دسته جمعی می خواندند یونانی ها را مورد حمله قرار دادند. گزنفون افزوده است که چگونه کردها در آن زمان با هنر موسيقی آشنایی داشتند و حتی از آن در جنگ ها هم استفاده
می کردند.
موسيقی غنی و پربار تنبور در خصوص اشاعه فرهنگ اصيل کردی، ارتقاء اعتماد به نفس قومی کردهای یارسانی و استحکام بخشی به هویت ملی آنها، تقویت همبستگی بين مردمان یارسان و نيز
انتقال و ترویج واژههای اصيل ولی کم کاربرد و حتی فوت شده کردی نقش مؤثری ایفا می کند.
به راستی که موسيقی انعکاس نجوای درونی آدمی است. موسيقی به مانند شعر و فلسفه بيانی از افکار انسان است و به مانند آنها نيز قابل تفسير است. جائی که شعر باز میایستد، موسيقی
آغاز میگردد و وقتی که انسان از سخن گفتن باز میماند، موسيقی به صدا درمیآید. موسيقی مؤثرترین و زیباترین هنر ارتباط بشری است.
نتيجه اینکه موسيقی تنها، وسيله سرگرمی و تفریح نيست بلکه از آن میتوان جهت رسيدن به اهداف والای اجتماعی، فرهنگی، سياسی و مذهبی و حتی در درمان اختلالات روانی و جسمانی
استفاده کرد.
از منظر ملی میتوان موسيقی را راهبردی مناسب برای اشاعة فرهنگ ملی، استحکام بخشی به هویت ملی، انتقال و ترویج زبان و گویش اصيل ملی و نيز تقویت همبستگی ملی دانست. در این
خصوص کنفوسيوس، اندیشمند بزرگ چه زیبا گفته است که:« اگر بخواهيم وحدت یک ملت و استحکام یک دولت را ارزیابی کنيم با توجه به مقياس واحد (مقياس کلی هنر)، موسيقی آن ملت را
ارزشيابی میکنيم».
نشده است. شاید بتوان آثاری از کاکه لطيف منهویی و بویژه ساخت̷ های اخير استاد علی اکبر مرادی همچون پائيز و مانگه شو را نمونه خوبی برای این موضوع بر شمرد. لازمه این مهم ترکيب فوت شده کردی نقش مؤثری ایفا کند. موسيقی یارسان برای ایفای نقش در خصوص موارد ذکر شده در بالا پتانسيل بسيار خوبی دارد ولی دریغا که تا حال از آن در این راستا بهرهبرداری چندانی اشاعه فرهنگ اصيل کردی، ارتقاء اعتماد به نفس یارسانيان و استحکام بخشی به هویت ملی آنها، تقویت همبستگی بين مردمان کرد زبان و نيز انتقال و ترویج واژههای اصيل ولی کم کاربرد و حتی موسيقی تنبور یکی از زیباترین و اصيلترین موسيقی فولکوریک است که در برخی موارد نزدیکی آن به دستگاههای موسيقی باستان بسيار مشهود است. این موسيقی غنی و پربار در خصوص
اندیشهورزی اجتماعی­ فرهنگی با هنر از جانب دستاندرکاران موسيقی کردی و سایر حوزههای هنری مرتبط با آن است. تجربه نشان داده هرگاه این ترکيب مبارک رخ داده و از این رهگذر
محصولی فرهنگی ارائه گردیده است تأثيرگذاری آن برای وحدت ملی ميان ملت کرد و دوستداران فرهنگ غنی و متنوع کردی شگفتانگيز بوده است.
تنبور ساز مقدس و عرفانی از قدیمیترین سازهای مشرق زمين است و هزاره های عمر خود را پشت سر گذاشته است. قلندری تکيده و لاغر و هميشه مسافر که نقش اندامش را بر سنگهای
شش هزار سال پيش در شوش خوزستان و تپههای کيوان و بنییونس در اطراف شهر موصل پيدا کرده اند.
از مقامات و نغمههایی که در آن زمانها با این ساز نواخته شده اطلاع دقيق و مستندی در دست نيست، ولی میتوان ادعا کرد شاید مقامات کلام یارسان نزدیکترین نواها به آن نغمات باشد زیرا
مقامات یاد شده و همچنين ساز تنبور بيش از هزار سال است که با احترام و تقدس و امانتداری توسط مردم یارسان حفظ شده است و امروز در مهد اصلی مقامات تنبور (منطقه گوران) هنوز
نواهایی به گوش میرسد که بوی فرهنگ و تمدن کهنسال این مرز و بوم از آن به مشام جهان میرسد.
کاسه طنينی تنبور در گذشته یکپارچه بوده، اما امروزه هم کاسههای یکپارچه و هم ترکهای دیده میشوند. تنبورهای گوران غالباً دارای کاسه یکپارچهاند و در صحنه بيشتر کاسهها ترکهای ساخته
میشوند. کاسههای ترکهای قدمت زیادی ندارند و حداکثر عمر آنها حدود ۱۲۰ تا ۱۳۰ سال است.
تنبور دارای ۱۴ دستان یا پرده است و به شکل سنتی دارای دو وتر(سيم) است، اما امروزه اغلب سه وتر بسته میشود. نوازندگان قدیمی در گوران هنوز به دو وتر وفادار ماندهاند. تنبورهای قدیمی
در گوران و صحنه نيز دارای دو وتر بودهاند.
فارابی نيز در رساله موسيقی کبير میگوید: «تنبور را بعضی با دو وتر و بعضی با سه وتر مینوازند.»

مقامهای تنبور کلاً به سه دسته تقسيم می شوند :
۱ (مقام حقانی (کلام): مقامها و آهنگهایی مستند که به کلام معروفاند و نه از جنبه کمی بلکه از جنبه کيفی، بخش بسيار مهمی از موسيقی این منطقهاند. حرمت و قداست تنبور نيز مربوط به
همين مقامهاست و تنبور در دورههای مختلف غالباً با این مقامها شناخته میشده است مانند مقام شاه خوشينی در دوره بابا خوشين لرستانی که هم عصر است با دوره بابا طاهر همدانی،مقام
بابا ناعوثی منسوب به دوره بابا ناعوث و کلامهای پردیوری که مربوط است به دوره سلطان صحاک ( دوره پردیور).
این مقامها توسط تنبو ر و آواز و هم خوانی گروهی اجرا میشوند. هر کلام، شعر یا متنی ویژه دارد که سروده یا منسوب به یکی از بزرگان حقيقت است که در بالا به چند مورد آن اشاره شد.
متنها عموماً منظوم و هجایی و عمدتاً از دفتر دیوان̷ گورە(دیوان بزرگ) و سایر دفاتر همچون دفتر چلتن آسيد براکه هستند. متنها بيشتر به زبان کردی گورانی می باشند. کلامهای اصلی،که به
کلامهای «پردیوری» معروفاند در گذشته 72مقام بوده اند. حرمت و قداست تنبور نيز مربوط به همين مقامهاست و تنبور در دورههای مختلف غالباً با این مقامها شناخته میشده است.
این مقامها فقط توسط تنبور و آواز اجرا میشوند. هر کلام، شعر یا متنی ویژه دارد که سروده یا منسوب به یکی از بزرگان دین حقيقت یارسان است. متنها عموماً منظوم و هجایی و عمدتاً از کتب
دینی مردم یارسان هستند. متنها بيشتر به لهجه کردی گورانی هستند. کلامهای اصلی، دوره نسبتاً معينی را که شامل حدود ۷۲ کلام است در برمیگيرند و به کلامهای «پردیوری» معروفاند.
۲ (مقامهای مجلسی (باستانی): در این بخش حدود ۱۴مقام شاخصتر است. اسامی و محتوای این مقامها به روایت موسيقیدانان مختلف اغلب متفاوت هستند. تنبور مهمترین ساز اجرا کننده این
مقامهاست، ولی برخی از آنها با سازهای دیگری چون سرنا، دهل، دوزله، شمشال و نرمه نای نيز اجرا میشوند.
تنبورنوازان گاه به این بخش از مقامها، مقامهای غير یاری (در مقابل مقامهای یاری)، مقام غيرکلام (در مقابل مقامهای کلام) و مقامهای غير حقانی (در مقابل مقامهای حقانی) نيز میگویند. تعدادی
از این مقامها دارای متر آزاد هستند مانند: (ساروخانی، قهتار، گل و دره و … )
عناوین هر کدام از مقامها مصادیق خاصی دارند، برخی تداعی کننده موضوعی، واقعهای یا موقع معينی هستند (سحری، گل و دره و … ) و برخی منسوب به اشخاص معينی ( ساروخانی و …)
تنبور، ساز رمز و راز، ساز و راز و نياز و ساز حماسه و پهلوانی است. به قول حضرت مولانا سازی است که در «آواز مهش» صدای کسی نهفته است که خستگان دنيای مادی را به سوی روشنایی ۳(مقامهای مجازی: مقامات بدون کلام است ک̷ بيشتر جنب̷ مارش و پيشواز دارند مانند سوار سوار و خان اميری و جلوشاهی
فردوسی، آزاد زاده شده و فقط بنده آفریننده بود با آن راز و نياز میکرد و در خوان چهارم (هفت خوان) از بیمهریهای دنيا عقده گشوده و بر سر غم و تنهایی و بیمهری فریاد و نهيب میزند. تنبور، یک و عشق فرا میخواند. تنبور، سازی است که نوای رمز گونهاش یار همدل را از غير یار باز میشناسد و بالاخره تنبور، سازی است که رستم پهلوان ملی و کسی که به قول خودش و حکيمابوالقاسم
موسيقی مستقل و زبان گویای یک تمدن کهن بشری است. لذا لازم است با این فرزانه روزگاران با احترام و اخلاص و احتياط روبرو شود و نکته پایانی اینکه حفظ این ساز و مقاماتش قبل از همه به
عهده یارسانيان است که برای فرهنگ و تمدن کهن خود دل میسوزانند و قصد مبادله آن را با فرهنگ دیگری ندارند.
● تنبور در رساله های پهلوی ایران باستان مربوط به قبل از ظهور اسلام
▪ تنبور در کارنامه اردشير بابکان:
رساله ای نيمه حماسی و یادگاری از روزگار ساسانی می باشد،کتابيست به زبان پهلوی در مورد سرگذشت اردشير بنيانگذار سلسله ی ساسانی که در حدود سال ۶۰۰ ميلادی تدوین شده است.
اردشير از دروغ او برآشفت و با او به ستيزه برخاست.اردوان اردشير را در ستورگاه زندانی کرد اردشير در زندان اوقات خود را با تنبور نوازی و آوازخوانی سپری می نمود و پس از چندی به دستياری بود.آوازه ی اردشير به گوش اردوان رسيده بود او را به پارس دعوت کرد و مدت ها پذیرای او بود روزی در شکارگاه اردشير گوری را نيک بزد،مردم جویا شدند که کار کيست،اردوان گفت کار من است بعداز حمله اسکندر مقدونی و برچيده شدن شاهنشاهی هخامنشی در سرتاسر ایران ۲۴۰ کدخدا بود که هر کدخدایی قسمتی از ایران را اداره می کرد. اردوان کدخدا و حکمران سرزمين پارس
یکی از نزدیکان اردوان از زندان گریخت و پس از مدتی حکومت مرکزی و مقتدر ساسانی را تشکيل داد.نام پدر اردشير ساسان و نام پدر مادرش بابک بوده است.
▪ تنبور در رساله درخت آسوریک:
این رساله یکی از کهن ترین متون فارسی ميانه است و متن آن عبارتست از مناظره ی درختی با یک بز.بعضی درخت آسوریک را درخت نور معنی کرده اند.عده ای آن را درخت خرما پنداشتند و بز
بعضی ها گاو دانستند برخی گوزن و عده ای همان بز. این منظومه شامل ۱۲۱ سطر یا بيت است که در آن از تنبور به صورت نيکویی اشاره شده است.
در کتاب تمدن ایرانی نوشته چند خاورشناس بزرگ از منزلت موسيقی ساسانی بحث شده است و در آن ضمن ، اسامی سازهای آن زمان را برشمرده اند.که در آن بين به تنبور بزرگ اشاره شده
است.
کتاب سازهای موسيقی جهان کاریست جمعی از عده ای پژوهشگر و محقق که در آن تمامی سازهای جهان از بدو پيدایش تا مرحله کمال با ارائه شواهد و تصاویر معرفی شده اند. در صفحاتی از
این کتاب نمونه هایی کلی از تنبور ضمن ارائه توضيحاتی بسيار مختصر ارائه گردیده است و در صفحه ای دیگر تصویر شش ساز ایرانی درج شده که در کنار تصویر شماره ی سوم نام تنبور ایران قيد
گردیده است.
کتاب موسيقی و ساز در سرزمين های اسلامی نيز به چندین نوع تنبور در سرزمين های یاد شده اشاره نموده .در ضمن معرفی تنبور کوردی آورده است که: سازیست با کاسه ی گلابی شکل و
دسته ای بلند که مورد استفاده ی دراویش کوردستان است و در مراسم مذهبی این فرقه (یارسان – اهل حق)مورد استفاده قرار می گيرد.
نوازندگان تنبور و کلام خوانان در حوزه گوران:
مرحومان زنده یاد، سيد نصير فرزند سيد یعقوب گوران، آسيد شمس الدین حيدری، کاکی رضا گوراجوبی، کا داراب منهویی، کاکی الله مراد حميدی ، سيد ولی حسينی گهواره، درویش عليمير و
یادگاری، سيد صفر رسایی، سيد ناصر یادگاری تپ̷ گل̷یی و… درویش جهانگير درویشی، سيد محمود علوی، کاکی های گوراجوب و درویش مرادخان گوراجوبی ، استاد بيرخان زرده ای ، سيد قاسم افضلی ، کاکی مایخان شفيعی، کا کریم کاکایی ، سيد احمد
دیگر نوازندگان و کلام خوانان:
استاد طاهر یارویسی گهوارە، استاد علی اکبر مرادی تفنگچی گوران، درویش علی مّحمد سليمی سنجابی، کاکابرار استاد سنجابی ، سيّد تيمور مهرابی و…
● وداع با نوای تنبور
زندگی مردمان یارسان و در کل کردها با موسيقی پيوند عميقی دارد. البته این مسئله ناشی از گستردگی و زیبایی این موسيقی است که با داشتن ظرفيت بالا، مردم این خطه را در همه مراحل
زندگيشان، از مجالس شادمانی و عروسی تا تشييع جنازه و وداع با عزیزان همراهی می کند.
زیبایی و گستردگی موسيقی کردی موجب شده هر کس هر قدر هم با این موسيقی نا آشنا باشد شنيدن نام تنبور در او حال و هوای خاصی ایجاد می کند. مردمان یارسان حتی برای خاکسپاری
عزیزان خود مراسم خاصی دارند که با تنبور نوازی همراه است. به نوعی می توان گفت عزیزان خود را با نوای حزن انگيز تنبور بدرقه می کنند.
تنبور جلوتر از تابوت و مقدم بر تشييع کنندگان تا خاکسپاری متوفی مقام های حق داود و «فانی فانی» را که یکی از مقام های تنبور است، اجرا می کند و با کلام و تنبور مردگان خود را به خاک زمانی که نفس های شخص در بستر مرگ به شماره می افتد، نوازنده تنبور با نواختن مقام های کلام و ذکر حقانی، روح او را تا الحاق به اصل خود همراهی می کند. هنگام تشييع جنازه هم نوازنده
می سپارند.
حافظ :
مغنــی نوائــی بگلبـانگ رود بگوی و بزن خسروانی سرود
روان بزرگان ز خود شاد کن ز پرویــز و از بــاربد یـاد کن

منبع: خبرگزاری یاری یارسان

بازدیدها: 260