سوءتفاهم ئێرانی و ڕوژهەڵاتی لە چەمک دیموکراسی

یارسانمدیا
چهارشنبه ۷ آبان ۱۴۰۴ 2025, Oct 29

نیوسەر: سەفەر عەزیزی

دیموکراسی لە ڕوژهەڵات ناوەڕاست همیشە مفهومێک جێگاێ باس و خواس و چندجانبی بیگە. لە ڕوژهەڵات ناوەڕاس، دین، قبیلە و سنتگەل باوگسالارانە همیشە وەگەرد ساختار قدرتا حامێتە بیگە. مفهوم “حاکمیت مرد” وەگرد سوئاڵگەل عمیق لەڕابتە وەگەرد منشا مشروعیت، ئاوتوریتە و معنای ازادیا ڕویوەڕو بیگە. برعکس ئوروپای مدڕن، کە دیموکراسی زادەێ قرنها کشمکش مابین سلطنت، کلیسا و جامعە مدنی بی، لە ڕوژهەڵات ناوەڕاست ایدە مردمسالاری غالبن هاوردە دەرەو بی کە نە وەگەرد فرهنگ ئی منتقەیا هەمخوانی داشت و نە جامعە لەبار ذهنی و نهادی ئامادەێ وەرگرتنێ بین.

لەڕوژهەڵات ناوەڕاسا قدرت سیاسی لە دیر زەمانێک وە جور یە امر تقدوسی و “الهی” گرە خواردگە. حاکمان ئی دیارە خویان جور نمایندە مردم نەزانستگنە، بەڵکو جور “نمایند “خوا” یا “وارسگەل سلطنتی” زانستگنە. هەر وەی خاترە قدرت سیاسی لەجیاتی ئەوێکە بر مبناێ رزایت مردم بنا بنریت، مشروعیت خوێ لە دین یا کاریزماتیک شخسی وەرگرتگە. ئییە بایس بووت کە ایدە دموکراسی مدرن، کە اساسن برمبنا انسانمحوری و محدودسازی قدرت تاکید کەیت، وەگەرد فرهنگ اقتدارگرایی ئایینی و وراثتیا لە تزادا بووت.

وڵات ئێران نموونەێک زنگ لەی وەزعیەتسە کە باسێ کردیم. تاریخ سیاسی ئێران پڕە لە دەسەڵاتگەل مطلقە کە قدرت هەمیشە نە وەقانوون بڵکە وە ارادە شخصی یا مشروعیت اسمانگی تعریف کریاگە. لە شاگەل ساسانی تا ولي فقیەی جمهوری اسلامی همیشە مفهوم قدرت جور ئەمرێک فراتر لە ارادە مردم دوینیاگە. حتا لە دوران مشروتە و انقلاب ٥٧ مردم کە شعار ئازادی و عدالت دان، لە دیموکراسی جور ابزارێک ئەڕا نفیکردن استبداد گذشتە بی، تا نهادینەکردن نزام دیموکراسی وە قواعدگەل و ارزشگەل پایدار.

لەلایکتروە لە فزای فکری و اجتمایی ڕوژهەڵات ناوەڕاسا مفهوم ئازادی هیچ موقع وەمانای “ئازادی لە چوارچێوەێ قانون” دەرک نەکریاگە. لە ستح عمومیا ئازادی معمولآ وەمانای “ئازاد بیین لە استبداد” تعبیر کریاگە نە “ئازادی ئەرا بەشداریکردن لە نزم مدنی”. ئی برداشت ستحی و سلبییە لە ئازادی بیەسە بایس ئەوەێکە کە ئازادی و نزم لە تزادا قرار بگرن لە حاڵێکا لە دمکراسیگەل مدڕنا ئی دووانە لە رابتیەێک دیالکتیکی و متقابلا یەکتر تەقویت کەن.

ئەگەر لەی کانتکسوە سەێرێ بکەیم، اشتباێ فەهم ئێرانی لە دموکراسی بازتابێک تاریخی و کلتوری دێرێت کە ڕیشە و الهام لە چواردەورەکەێ وەرگرێت. الگوێک کە قدرت نە برپایەێ قانون و تفکیک قوا، بەڵکوو بر مبناێ مشروعیت دینی، ئتنیکی یا کاریزماتیک تعریف بیگە. کومار اسلامی نموونەێ بارزێکە لەی مەفهومە. ئەڕا نموونە لە دەستەواژەێ “جمهوری” و “ولایەت” پارادوکسێک تاریخی لە قاڵبێک تازە بازتولید کردگە. نزامێک کە لە گفتارا باس لە مردمسالاری کەێت وەلێ لە ئەمەڵا ارادە مردم لە چوارچێوە ئایدیولوژی ئاینیا محدود کەێت.

هەر وەی خاترە مسئلەێ دیموکراسی لە ئێران و منتقەێ خاوەرمەیانە وەکوولەن نە سرفا مسئڵەێک سیاسی، بەڵکوو فرهەنگی و معرفتییە.

یەکیک لە ویژەگیگەل بنیادین فرهەنگ سیاسی لە ڕوژهەڵات ناوەڕاستا منجملە ئێران، تداوم باوکسالاری سیاسی و اجتماییە. فرهەنگێک کە قدرت پدیدەێک قراردادی و قابل بازخواست نییە، بەڵکوو ئەمرێک تبیعی، مقدس و نهادینە تلقی بیگە. ئی ساختار باوکسالارانە لە تویل قرنها لە درون خانوادە تا نهادگەل حکومتی بازتولید بیگە و نوعێک “فرهەنگ اتاعت” لە جامعەیا نهادینە کردگە. لەهەمچین ساختارێکا فرد جوور شارومند حق و مسئولیت نەێرێت، بەڵکوو تابع گروە خاسێکە.

لە فرە لە وڵاتگەل ڕوژهەڵات ناوەڕاسا دین و قبیلە وەعنوان دوو نهاد تاریخی، نە تنیا لە ساختار قدرت، بەڵکو لە ذهنیەت اجتماییچ نقش بەستگە. دین مشروعیت دەێتە نزام فکری و حکومەتی و قبیلە وەفاداری و اتاعت شرت اساسییە. هەر وەی خاترە استقلال فردی مئمولا جور دەرچیین لەی دووانە لەقەڵم دریەت.

لەئێرانا ئی پدیدە ڕێشە لە تاریخا دێرێت. لە دەوران قاجار تا جمهوری اسلامی مفهوم “ڕعیت” لە ذهن مردما جاێ “شارومدند” گردگە. وەماناێکتر مردم خویان جور ژێردەستە دوینن تا ساێو حەق. هەر ەی خاترەسە تەمام جنبشگەل ئازادیخوازانە لە ئێرانا، هەرچەند وە شعار دمکراتیک دەس وەپێکردن، ئەما لە نەهایەتا فەقت گوڕان سیستم بی تا عقڵیەت.

جان استورات میل تاکید کەێت کە ازادی تەنها لە جامعەێکا امکان دێرێت کە افرادەکان ئەو جامعە وە استقلال فکری و اخلاقی ڕەسیون. ئازادی واقعی ئەوەسە کە انسان بتوانێت براساس عقل خوێ عمل بکەێت، نەک تەقلید لە عرف و ئاداتگەل گذشتە. چ لە ئێران و چ لە تەمام منتەقە خاوەرمیانە عورف و اقتدار هەمیشە جێگاێ خوێ داگەسە عقڵانیەت فردی. تسمیمگریگەل اجتمایی و سیاسی هەمیشە بر اساس تابعیت لە چهرەگەل، مرجع و ڕهبرگەل گیریاگە نەک استقلال فکری. لە همەچین فزاێکا، فرد وەجاێ ئەوێکە مسئول عملکرد خوێ بووت، یا ها لە پەێ فرمانبردن یا هالە پەێ دوینینەوەێ قدرتێک تازەیا ئەڕا فرمان دایین.

باوکسالاری لە ڕوژهەڵات ناوەڕاسا پدیدەێک تەنها دەوڵەتی نییە، بەڵکە ڕیشە لە ڕفتار سیاسی و اجتمایییا دێرێت. ئەگەر ئیمە سەێر ئوپوزسیون ئێرانی بکەیم، باوجود ساڵانێک فرە لە دیاسپورا و سیستمگەل دیموکراتیکا، تووانیم هەر هەمان منتالیتی و دونیابینی بووینیم. فرە لە گروگەل مخالف ڕژیم جمهوری اسلامی وەجاێ تاکید لە سەر نهادگەل دیموکراتیک وەدویاێ ناجی و ڕهبەرێک کاریزماتیکا گردین. لەنەتیجەیا هەتا لەبەین ئی جریانگەلە کە شعار دمرکراسی دەن، فرهەنگ اقتدارگرای وەشکڵک وەشاریاگ بازتولید بووت. چما جامعێک کە قرنهاس وەزوان قدرت گوشکریاگە، ناتووانێت وەزوان قانوون قسە بکەێت.

لە ئێران انتقال قدرت لە سلطنت پهلوی ئەڕا نزام جمهوری اسلامی زاهرن وەچەرخانێک گەورە لە تاریخ سیاسی ئێرانا بی، ئەما لە دید ساختاریوە ادامەدەر یەک بین. ڕەژیم پهلەوی وە تکیەکردن وە ئیدیولوژی ناسیونالیستی فارسی و مدرنسازی مشروعیت دانە خوێان و جمهوری اسلامی ئیدیولوژی دینی و ولایت فقیە کردە اساس پایەێ حکومتدار خوێ. لە هەردووک حاڵەتا سیاست “ڕعیت” و “فرمانبردار” وەڕێوە چی. لە یەکیکا مەردم ڕعیت شاە بین و لەیەکیکترا مەردم ڕعیت ولایەت فقیە.

لە توویل تاریخ معاسر ئێران، هەر لە مسدق تا ئایەتوولا خمینی و دوواێ ئەویچ، سیاست هەمیشە لەدەور شەخس و لە ڕێگاێ ئاتفیووە بیگە. هەر وەی خاترە قدرت و مشروعیت لە نهادگەل و قانوون سەر هەڵنەیاگە، بەڵکو لە لایەن شەخسیەتێک کاریزماتیک وە بەرجەستە بووتوە. وەختێک شەخس کاریزماتیک لەناو چووت، هەم سیستم و هەم جامعە دچار بحران بووت. وەقەوڵ ماکس ووبێر قدرت کاریزماتیک یە قدرتێک ناپایدارە، چوونکە لە سەر احساسات مەردووم بنا نریاگە، نە لەسەر نهادگەل عقڵانی.

سەراپای ئوپوزسیون ئێران بازتولید هەر هەمان فرهەنگ سیساسییە، کە هەنووز وەدویای ڕابەرێک نجاتدەهندەیا گەردیەت و تەمام سەرمایەێ سیاسی و معنوی خوێ ئەڕا دووینینەوەێ بێتەکار.

حال کووک، دیموکراسیناس دانمارکی، هوویشێت دیموکراسی بایەد بووتە بەشێک لە فرهەنگ و ذهنیەت. دمکراسی باید لە خانەواد و مدرسە و مهد کودک شروع کردوت و لە تەمام جنبەگەل جامعە پەرە پێ بێریەت.

میراث اقتدارگرایی لە ڕوژهەڵات ناوەڕاست و ئێرانا لە تەمام جنبەگەل نزام سیاسی، ذهنی، فرهەنگی و فکرییا جور ڤیاروس پەخش بیگەسوە، هەر لە سەلتەنەت وە تا جمهوری اسلامی ئی میراثە لە سەر پایەێ سێ اسڵ بنانریاگەس: ١) ڕابەر کاریزماتیک (قدرت لە شەخس تەمەرکز کریاگە نەک لە قانوون) ٢) قدرت الهی ( قدرت لەلایەن خوواوە دریاگە نەک لەلایەن مەردوموە) ٣) فرهەنگ اتاعت ( شارومەند مطیع و تابع تا شەریک). دمکراسی تەنها زەمانێک تووانێت لە ئێران و خاوەرمیانەیا ڕیشەگیر بووت کە ئی سێ ئەسڵە لەناوو بچووت و فەرهەنگێک تازە لە سەر مشروعیت قانوونی و عقڵانیی  و شەخسیەتگەل جوور ابزار لەلییان استفادە بکریەت، بنا بنریەت. وەقەڵ وبێر، مذرنیەت یانێ انتقاڵ ئیمان لە شەخسوە ئەڕا قانوون. ئێران هەنووز لە میانەێ ئی گوزارە گیرکردگە.

لەدید هابرماس وە، گەورەترین موانع دمکراسی لە ئێران، نەووین هەوزەێ گشتی عقڵانییە. لە جێگاێک کە منبر جێ دیالوگ و تبادڵ نەزەر گرتگە، خوتبە بەشێک لە فرهەنگە، دمکراسی ناتووانێت ڕشد بکەێت. قدرت هەنووز لە زووان فرمان وە قسە کەێت و مردم لە زووان ستایش یا شکاێەت وەجیاتی زووان استدلال، استفادە کەن. ئا لەێرەسە ئیتر شەخسیەتگەل تەقەدوسی و کاریزماتیک دروست بوون.

دیموکراسی تەنها یە نزام فکری نییە، بەڵکوو فرهەنگ یەکتر قەبوولکردن، هەمزیستی و مداراکردن وەگەرد یەکتراس. فرهەنگێک کە دیالوگ جێگاێ داوەری، قانوون جێگاێ شەخس و عەقڵ جێ ایمان سیاسی بگرێتووە. وەقەوڵ ئەلکسێس دی توکڤێل، دیموکراسی لەوروە دەس وەپێ کەێت کە انسان لە ئایینەێ دیگەرانوە خوێ بووینێت.

سەفەر عەزیزی

٢٥|١٠-٢٠٢٥

سەرچاوە/منابع

• Dahl, R. A. (1971). Polyarchy: Participation and Opposition. Yale University Press.
• Dahl, R. A. (1989). Democracy and Its Critics. Yale University Press.
• Mill, J. S. (1859). On Liberty. London: John W. Parker & Son.
• Habermas, J. (1984). The Theory of Communicative Action. Beacon Press.
• Tocqueville, Alexis de. Democracy in America. Oversat af Harvey C. Mansfield & Delba Winthrop. Chicago: University of Chicago Press, 2000.
• Kock, Hal (2023). Hvad er demokrati? (1945), 6. udgave, 2023, Gyldendal

محتوای مقاله صرفاً منعکس کننده دیدگاه های نویسنده است و یارسانمدیا هیچ مسئولیتی در قبال آن ندارد.

بازدیدها: 933