ئی جارە دی جمهووری ئسلامی ڕوژگەل ئاخرخوەی ژمارێت

یارسانمدیا
١٩دی١٤٠٤

سەفەر عەزیزی

لە فرە لەو ولاتگەلە ک وە لایەن نزامگەل دیکتاتوور یا توتالیتەر وەڕێوە چووت، ئترازات دەورەیی قومێت و حوکمەت لە ڕێ سەرکوت، دایین بڕێک ئمتیازات، کونتروڵ ڕسانەگەل و تەقالا ئەڕا دروستکردن قەێران دەرەکی، دوارە مەوجگەل ئترازیی مەهار کەیت. ئەما لە ئێران و مەخسوسەن لەی چەند ئترازگەل ئاخرە، شایەت فاز تازەیێگ لە خوەپیشاندان و ناڕەزایەتیگەل سەراێسەر ئێرانیمن ک کریەت ناوی بنەیمنە گوزەر لە ئترازگەل مەوەقەتی ئەڕا ئترزاگەل گشتگیر و ساختارشکن . ئترازگەلێگ ک تەمام نزام ئەرزشیی جمهووریی ئسلامیی ئێران وە چاڵش کیشاگەس. یانێ جامگە وارد پارادیم تازەیێگ بیەس و هەتا ئەگەر خیاوان ئەڕا مودەتێگ ئارام بووت، ئیە نە وە مانای ئەوەسە ک موشکلاتگەل مەردم چارەسەر بیەس و نە وە مانای کپەوکردن ئترازگەل مەردمە.

لەی کوڵە مەقاڵە هەوڵدەم توزیح بێیەم ئەڕا چە ئی جارە خامووشکردن ئترازەکان ئەڕا جمهووری ئسلامی فرە دشوارە و تەنانەت ئی نزامە لە ئاخرین ڕوژگەل ئومر خوەی نزیک بیەسوە. ئەما هەتمی بین “پایان ئومر جمهووری ئسلامی” وەچەند شەرایەت موشەخەس نیازمەندە. چووین تاریخ نیشان داگە ک فرە لە ڕەژیمەکان توانن ساڵگەل فرەێک لە هەلوومەرج بوحرانییا دەوام بارن.

لەی مەقاڵە ئاماژە وەچەند فاکتەرێگ کەم، کە وەباوەڕ من نیشاندەن کە جمهووری ئسلامی لە پایان ئومر حوکـمڕانی خوەی نزیک بیەسوە و ئی دەفە فرە سەختە ک بتوانێت ئترازەکان وە گێشت قیمەتێگ کونترول بکەیت.

بوحران مەشرووئیەت

هەر حوکمەتێک یا دەسەڵاتێک تەنها زەمانێک توانێت ئدامە وە حوکمڕانی خوەی بیەیت ک لە لای زوورم جامگە مشروئیەت داشتوویت. مشروئیەت وەو مانا ک مەردم باوجوود ناڕەزایەتیەکانیان وەلێ قەواعد بازیەکە قەبوول دێرن و حوکمەت تا زەمان دیاریکریاگ جوور دەسڵاتێگ مەشروع ک وە لایەن زوورم جامگەوە هەڵوژیاگە، تامڵ کەن و قەبوولێ دێرن.

ئەما لە ئێران شکاف ئەسڵی هالە ئەوەیا کە ڕەژیم تەنیا وەگەرد مەوجگەل ناڕەزایەتییا دەسەویەخە نیە، بەڵکەم فاقد ئتوارە و ڕەسمیەت داخڵی و خارجی خوەی لە دەس داگەس. وەختێک جامگەیێگ ئترازەکان خوەی دی تەنیا لە سیاسەت و عەمڵکرد ئەو دەسەڵاتە بەسەندە ناکەێت، بەڵکوو شوڕشێک ئەڕا لە ناوبردن تەمام سیستم مەوجوود بەرپا کەێت. لە شەرایەتێگ وەیجوورە دی ئەو دەسەڵاتە ناتوانێت وەنوویسان نوسخەێ کوتاو مودەت جوور گوڕین چەند مقام، بردنەبان یارانە، ئستڵاحات لە سیستم یا فشارگەل ئەمنیەتی، ئدامە وە حەیات خوەی بێەیت.

واقعیەت ئەوەسە ک تەنانەت خود سەران جمهووری ئسلامییچ ئەوە دەرککردنە کە هەتا ئەگەر لە ڕێ سەرکوت و کووشتن و بڕین مەردم بتوانن ئی ئترازگەلە کەمڕەنگ بکەنووە، تەنها وە تەنها کوتاە مودەتە و ئی ڕەژیمە دی مشروئیەت خوەی لە دەست داگە و مەردم دی نە باوەڕ وەی ڕەژیمە دێرن و نە لەوە زیاتر ئامادەن ک لە ژێر زوڵم و ستەما بوون.

یەکیک وە ئەو دەلیلگەلە کە جمهووری ئسلامی تا ئیسە توانستگە دەوام بارێت، ئومێد مەردم و نوخبەگەل داخڵی ئەڕا ئێجاد ئاڵوگوڕگەل بنیادی و ئستڵاحات دەرون-سیستمی بیگە. مەردم لەیوا فکرکردن کە ئەوان توانن لە ڕێ فشارگەل مەدەنی و ئترازگەل دوویر لە خشونەت، گوڕان لە سیستم دروست بکەن و ڕێ خوەش بکەن ئەڕا گوزارێک مساڵمەت ئامێز لە جمهووری اسلامی، ئەما مەردوم وەی قەنائەتە ڕەسیگنە کە کە هیچکام لەی تاکتیکگەلە ناتوانێت تاسیر داشتوویت. لەی چەندین دەیەی ئاخرە، تمام ئی گوزارەگەلە تاقیکریاگنوە و هیچ کامیان جوواوگوو نەویگننە.

هەر وەی خاترە، هەتا ئەگەر جمهووری ئسلامی بتوانێت ئەرا کوتاە مودەتیچ ئی ئترازگەلە خامووش بکەێت، بازهەم سەرهەڵدەنوە چویکە مەردوم ئیتر چینەسە فاز تازەیێگ لە ژێر ناو نافەرمانی مەدەنی و جمهووری اسلامی فاقد ئتوار و مەشروئیەت داخڵی و خارجی دوینن.

ئترازەکان لە ئێران ڕووژ لە دویای ڕووژ ڕادیکاڵتر بووتوە. مەردوم شوئارەکانیان لە بازنەی شوئار ئقتسادی و ئستڵاحات چیەسە دەر و ئیسە دی وە تەمام قەوایان مبارزە ئەڕا لەناو بردن ڕەژیم کەن. ئیتر ئی جارە خواستگەل مەردوم چشتگەل مەحدود نیە، بەڵکوو خوازیار ڕمانن تەمام سیستمن هەر وەی بوونەوە  نووک حەمڵەکانیان رووی وە نزام ئەرزشیی جمهووری ئسلامی و بەیت ڕەهبەرییە.

هوویچ دەسەڵاتێک ناتوانێت تەنیا وە پەنا بردن ئەڕا سەرکوت وەردەوام بووت. یە دەسەڵات بایەد لاخوارەگەی بتوانێت ئقتساد وڵات کونتروڵ بکەێت، خەدەمات گشتی بیەیتە مەردوم و بوحرانەکان مودیریەت بکەێت. مەردوم ئێران فەقەت وەگەرد مەسەڵەی گرانییا سەروکەلە نایەن، بەڵکوو وەگەرد داڕزیان ساختار دەسەڵاتا ڕوویوەڕووین.

لە چەند ساڵ ئاخر مەردوم ئێران وەگەرد تەوەڕوم کەمەرشکەن، نەیاشتن توانایی ماڵی ئەڕا خەرید لەوازمگەل ئەوەڵیە، بوحران مەسکەن ، فەساد سیستماتیک، بوحران ئاو و موحیت زیست، فەرار سرمایەگوازرەکان و مهاجرت نوخبەکان، بوحران ئنرژی وە قەیرە، ڕوویوەڕووی بیگنە. ئی بوحرانگەلە دی ئەو قەرە فشار ئەڕا مەردوم هاوردگە، ک دی هوویچ ئەڕایان موهم نیە. وەقەوڵ کوردی سورانی “مردنێکی سەربەرزانە، باشترە لە ژیانێکی ڕەزیلانە”.

کاریگەریی نەسڵ زد لە سەر ئترازەکان

نەسڵ زد لە تەمام دوونیا بینەسە سەرقافڵەێ ئاڵوگوڕەکان. بیگوومان ئی نەسڵیچە لە ئێران کە بێشتر لە ٦٠٪ جامگە تەشکیل دەن، ناتوانریەت لە لایەن جمهووری ئسلامی و لە ڕێ ئایدیولوژیوە یا ئحساسات ئایینی-نەتەوەییەوە کونتروڵ بکریەت. ئی نەسڵە وەگەر تکنولوژی و دونیاێ پسا-مودڕن سەروکار دێرێت و سبک زندەگیان وەگەرد نەزم ڕەسمی و سیستم اقتدارگراییا هاتەزادا. خواست ئی نەسڵە خواست ئازادی شەخسی و حەق انتخابە و فەرهەنگ ١٤٠٠ ساڵ ناتوانێت جوواوگوو خواستەکانیان بووت.

سیستم و ساختار دەسەڵاتداریی لە ئێران ها لە تەزادا وەگەر دونیابینین و ئایدیاڵگەل ئی نەسڵە. یانێ وەمانێکتر فەرهەنگ، فکر، دوونیابینی و ئایدیاڵگەل جامگە وەگەرد فەرهەنگ، فکر، دوونیابینی و ئایدیاڵگەل حکومەت و سیستم جمهووری ئسلامی هیچ هەمخانییک نەێرێت و لە بنەڕەتا دژ وە یەکترن.  لەی بەینیچە نەسڵ زد هەر جوور زەمان ئاخێز ((ژینا)) و لە ژێر فەلسەفەی ژن، ژیان، ئازادی، توانێت ئی دەفەیچە بووتە ئەکتورێگ کاریگەر وە مەنزور ڕمانن ڕەژیم.

هەر وەی خاترە، ئترازەکان دی لە ناڕەزایەتی دەرچینە و بینەسە دەرگیریی فەرهەنگی-هەویەتی و دی مەحاڵە خامووش بکریەت، چووین حوکمەت و سیستم وەگەرد بحران ساختاریا مەواجەس.

یەکیک لە جیاوازییە گەورەکان ئی ئترازات ئیمڕوژییە ئەوەسە کە حوکمەت ناتوانێت لە ڕێ سانسوور دونیای مەجازی، باجدایین وەگروپێک، قەوڵدایین ئەڕا ئستڵاحات یا لەسەرکار لاوردن بڕێک ئەفراد موشەخەس، نەسڵ زد و گرووپگەل ترەک بێدەنگ بکەێت. مەردوم حافزە دێرن، تەجروبە گرتنە، ترس شکاننە، چشتێک ئەڕا لەدەستدایین نەێرێن، دیوار ترسێان شکیاگە و ناتوان لەوە زیاتر ستەم و نائەداڵەتی قەبوول بکەن.

وەباوەڕ من ئی ئترازگەلە لە دوو حاڵەت وەدەر ناچووت کە لە هەردووک حاڵەتا وە تەمام بیین عومر جمهووری ئسلامی کووتایی تێت. ١) ئترازەکان وەی زووی خاموش ناووت. چووین تەمام ساختار ڕەژیم ئتوار و مەشروئیەت خوەی لە دەس داگەس و ناتوانێت دی لە ڕێ مانووڕگەل سیاسیوە مەشروئیەت ئەڕا خوەی پەیا بکەێت. شایەت ئی گوزارە بڕێک توویل بکیشێت، ئەما لە نەهایەتا سەرکەفێت. ٢) ڕەژیم ناتوانێت تاوو ئی ئترازاتە بارێت، چووین نە هەزینە مادی ماگە و نە هەزینەی مەئنەوی. لە ناووە داڕزیاگەس و خود ئەرتش، سپا و گروپگەل تامین کەر جمهووری ئسلامی فەرسوودە و مەئیوس بیگن. یانێ هەم مشروئیەت مەردوومی لە دەست داگە و هەم لە داخڵ وەگەرد قەیرانا دەسەو یەقەس. جمهووری ئسلامی هەمزەمان مشروئیەت بەینەلمللی خوەیچی لەدەست داگە و ئیمروژە یەکی لە منەوزیترین حوکمەتەکان دونیاس.

پەس لەیوا توانیمن نەتیجە بگریمن ک عومر جمهووری ئسلامی کوتاس، شایەد کوتاتر لەوەێکە چەوەڕوانی کردیمنە. شایەد ئی نزامە بتوانێت ئەڕا کوتاە مودەت کونتروڵ خیاوانەکان وەدەس بارێتوە، وەلێ ناتوانێت لەی بوحران مەشروئیەتە خوەی ڕزگار بکەێت. جامگە ئیتر وە ئاگایی سیاسی و فەرهەنگی ڕەسیگە و ڕەژیم ناتوانێت جوور جاران کونتروڵیان بکەیت.

ئەوەێکە تا چەنێک ئی ئترازتە دێر یا زووی وە هەدەف خوەێ بڕەسێت، هاگرەو چەندەها فاکتر داخڵی و خارجییا. ئنشقاق سیاسی، نەتەوەیی، نەوین بەدیل ئەڕا دویای گوزار لە جمهووری ئسلامی و نەوین مودیریەت و ڕەهبەریەت ئترازەکان، فاکتەرگەلێکن کە تووانن تاسیر مەنفی لەسەر مردم و جمشتەکان داشتوون. ئی فاکترگەلە باس فرەتر هەڵگرن کە هەتمەن لە فورسەتێگ تر تەقالا کەم ک شیکاریی ئەڕایان بکەم.

محتوای مقاله صرفاً منعکس کننده دیدگاه های نویسنده است و یارسانمدیا هیچ مسئولیتی در قبال آن ندارد.

بازدیدها: 96