یارسانەکان و بزووتنەوە و رێبازە شوناسخوازییەکان!

 لە سەدەی دووهەمی کۆچیەوە تا سەدەی یازدە:کوردانی یارسانی بەشێکن لە نەتەوەی گەورەی کورد وبەدرێژایی مێژوو دا لە کورد و پرسی نەتەوەیی دانەبڕاون. لەهەرکام لە سەردەمە مێژووییەکان دا کۆمەڵێک فەلسەفە و باوەڕی جیاواز لە کوردستان بوونی هەبووە کە بەرچاوترینیان بریتی بوون لە: مێهرپەرستی، میترایی و زەرده‌شت. خوداکانی هەموو ئەم فەلسەفە و باوەڕانە لەسەر گۆی زەوەی و دەگەڵ خەڵک ژیاون. پاش ئەوەی عەرەبی نیوەدوڕگەی سه‌عوودی بە باوڕێکی نوێوە و بە مەبەستی داگیرکاری هێرش دەکەنە سەر ناچە و وڵاتی کوردان، کوردەکان بەرهەڵەستیان دەبنەوە. لەسەرەتای هێرشی عەرەبەوە، زەروانیسم شکڵ دەگرێ کە بزووتنەوەیەکی بەرهەڵەستکاری بووە بۆ دیفاع لە بایه‌خەکانی باوک و باپیرانیان. لە سەدەی دووهەمی کۆچی دا، کوردەکان بە رێبەریی بالیولی دانا بۆ دیفاع لە سامانی مێژوویی و داب و نەریتە نەتەوەییه‌کانی کورد،بزووتنەوەی یاری وەڕێ ده‌که‌وێ وبزووتنەوەی ئەبوو موسیلم شکڵ دەگرێ بۆ پارێزگاری لە باوەڕەکانی پێشینانیان. هەر لەم پێوەندییە دا، دەیان بزووتنەوەی دیکە سەریان هەڵداوە کە مێژوونووسان، زۆریان بایه‌خ پێ نەداون. لەبەرئەوەی مەبەستی ئەم بابەتە شرۆڤە کردنی دۆخی مێژوویی و ئێستای کوردانی یارسانییە، بڕگە بە بڕگە، ئاماژەیەکی هەرچەند کورتیش بێ بە پێویست دەزانین.

یارسان، باوڕەکان، خوداکانیان:

یارسان بزووتنەوەیەکی شوناسخوازی و سەربەخۆ بووە کە لە لوڕستانەوە سەری هەڵداوە و چەندین قۆناخ و بڕگەی تێپەڕاندوە. بالویلی دانا بناخەدانەری ئەم سیستمە کۆمەڵایەتی سیاسییە بووە کە باس لە ئایینی کوردان دەکا. لەم رێبازە دا خوداکان هەموویان مرۆڤن و لەسەر گۆی زەوی ژیاون.

پاش بالیولی دانا، بابا خوەشین لوڕستانی لەسەدەی چوارەم دا رێبەریی بزووتنەوە وەئەستۆ دەگرێ و بە یارمەتیی بابا سەرهەنگ و کۆمەڵێکی دیکە لە یارانی، ئەم باوەڕ و رێبازە پەرە پێ دەدەن کە بەشێکی بەرچاو لە پانتایی باشووری رۆژهەڵاتی کوردستان دەگرێتەوە.

“پارچە شێعرێکی هۆنراوەیبابا خوەشین و چەند هۆنراوەیەکی دیکەی دەورانی رابردوو کە لە زاراوەی گۆرانی کۆنەوە(هەورامی یان ئەهۆراییه‌وە) وەردەگێڕدرێنەوە بۆسەر  زاراوەی سۆرانی”:

یارسان وە ڕا

راە حەق راسیەن، بڕانان وە ڕا

پاکی و راستی، نیستی و ردا

قەدەم وە قەدەم، تا وە مەنزڵگاە.

واته‌: یارسان لە رێگادایە، لە رێگای راستی دا، ئەم رێبازە بەردەوامە، رێبازی پاکی، راستی، نیستی و ردایە، هەنگاو بە هەنگاو دەچین تاکو دەگەینە ئامانج.

او دم دردی
او مویندی او دم دردی

وعده کرد پیمان او بالاسردی

پادشام مکرو دیوان، دیوان کوردی.

(زبورحقیقت، ص1968)

 واته‌:“بەشی ئێمە هەر دەرد و رەنجە، پادشای ئێمە وەعدی داوە کە دیوانی یەکسانی دامەزرێنێ، دیوانێک کە دیوانی کوردی بێ”.

پارچە شێعرێکی هۆنراوەی بابا سەرهەنگ:

سەرهەنگ دەودان، هەن کە نام من سەرهەنگ دەودان

چەنی ئێرمانان، مەگیەڵو هەردان

مەکوشوم پەری ئایین کوردان.

(زبورحقیقت، ص1983)

واته‌:” ناوی من سەرهەنگی دەودانە، لەگەڵ هاوبیرەکانم دەگەڕێم بە دەرە و دۆڵ دا، تێدەکۆشم بۆ بەردەوامیی ئایین( رێبازی)  کوردان”.

لە سەدەی پێنجەم دا بابا ناعۆس دێت و تێکۆشان بۆ پاراستنی هۆوییەتی کوردی و رێباز و باوڕەکانی خۆماڵی بەردەوام دەبێ و پانتاییەکی زیاتری کوردستان دەگرێتەوە.

لە سەدەی حەوتەم دا کەسایەتیی کۆمەڵایەتی – سیاسی، سولتان سەهاک لە ناوچەی هەورامان، بزووتنەوەکە دەباتە قۆناخی کردارییەوە و دەگەڵ کۆمەڵێکی بەرچاو،شکڵی سیاسیی پێ ده‌دا و رێبەریی ده‌کا. ئەم سەردەمە گەلێک دژوار دەبێت و داگیرکەران بۆ بەچۆکداهێنانی یارسانەکان رێکاری نۆی دەگرنه‌بەر، کە دیسان شکست دەهێنن و رێبازی یارییش  کە لەسەر بنەمای کوردانە دانراوە، بە شیویەکی بەرچاو جێ دکەوێ و باڵدەکیشێ بۆ بەشێکی بەربڵاوتر لە کوردستانی ئەودەم. ڕیبازە شوناسخوازییەکەی یارسانەکان لەم هۆنراوانەی خوارەوەدا بەجوانی خۆی دەردەخا:

سلطان مرمو:

اصلمن چه کرُد

کرُدی ونا کرد اصلمن چه کُرد

شیر ازلینا بورم کردن ورد

سرخیل دوستاننان دوستان مکم گرد
یاری تاخیر مبو آلویا و سربرد

(زبورحقیقت، ص)1983

واته‌:”ئەسڵی من کوردە، کوردی دەخوێنین،ئیمە شێری ئەزەڵین، بەبرمان ورد کردوە، سەرکردەی دۆستانمانین، گشتیان کۆ دەکەینەوە، ئەم باوەڕە وەدەرنگ دەکەوێ، بەڵام عەلەویە دەبێتە سنوور؟“

“رەنگە مەبەست لە عەلەویە، حەلەب یا ئەدلەبی ئێستا بێ کە لە خۆرئاوای کوردستانە و لەو سەردەمەدا ئەم باوەڕە بەرەو کەرکوک و موسڵ و جەزیرەش چۆتە پێش. هەروەها لەو سەردەمە دا باوەڕی عەلەویە(آلویا) شکڵی نەگرتوە، بۆیە ناتوانێ الویا، عەلەوی بێ”( نووسەری بابەت).

عابدین لە زمانی سلطان سهاکەوە:

دستی خلکی بگره له ژین
با اوانیش وک تو بژین
چونکه همو هر وک یکن
لُر و جاف و لولو لکن

(سرانجام،ص 510)

…”سلطان مرمو

برگ خودرنگی بی و خلاتش        تمام کردستان دا و براتش
یکسر کردوه کرد و کردستان        هم معجزات هم و سفره و خوان

هم و معجزات هم و سفره و نان    یکسر کردوە کورد و کردستان

(زبور حقیقت، 19030)

ئەم باوەڕە تاکوو سەدەی نۆهەم لەسەر ڕێبازی خۆی بەردەوام روو لە گەشە دەبێ، تاکوو خامۆشە وەک کەسێکی خاوەن مەنسف، دەبێتە رێبەری بەشێک لە یارسانەکان. ئەم سەردەمە هاوکات دەبێ دەگەڵ دەسه‌ڵاتی فرقەی سەفەوییە و شیعەگەری. لەولاشەوە عوسمانییەکان چاویان به‌ سەرکەوتنی رێبازی یارسانییەکان لە لایەک وهێز و نفۆزی سەفەوییەکان لە لایەکی دیکەوە هه‌ڵنایه‌ و دەکەونە پیلانگێڕان و پیلان نانەوە. بەسەرنجدان بەوەی کە باشووری رۆژهەڵاتی کوردستان لەباری جۆغرافیەوە گەلێک ئێستراتیژی، لەباری دێموگرافی و زاراوەوە، پێکهاتەی رەنگاورەنگ، لە باری بیروباوەڕەوە شوێنی سەرهەڵدان و خۆڕاگریی باوەڕەکانی سەربەخۆ و خۆماڵی بووه‌، بۆ کێشەنانەوە،گۆڕەپانێکی لەبار دەڕەخسێ. ئەم هۆکارانە و شەڕی نێوان سەفەوییەکان و عوسمانییەکان و بەتایبەتی کارتێکەریی شیعیسمی سەفەوی بە بوونی کەسیک وەک خامۆشە، بارودۆخ بۆ ناکۆکی دروستکردن و کێشە نانەوە لە نێوان پێکهاتە یارسانیەکان ئامادە دبێ. بۆیە ناوچەکە دەبێتە گۆڕەپانی رمبازێنی دوو دەوڵەتی شیعەی سەفەوی و سوننەی عوسمانی. ئەم بارودۆخە و شەڕی نێوان ئەم دوو هێزەی ناوچەکە کارتێکەریی خراپیان لەسەر ژیان وئاسایشی یارسانەکان دەبێ و خەڵک و رێبازی یارسان دەکەوێتە تەنگانەوە. لەم سەردەمەدا و بە هاندانی سەفەوییە و داردەستەکانیان، جۆرێک ناکۆکی و ناهاوئاهەنگی دەکەوێتە نێوانیان، بەڵام بەو حاڵەش هەر وەک کورد و یارسانی دەمێننەوە.

لە کۆتایی ئەم شەڕانە دا و لەسەدەی یازدەی کۆچیدا، کەسێک بەناوی شێخ ئەمیر زۆڵەیی بەکردەوە شیعیسم دێنێتە ناو رێبازی یاری و یارسانییەکانەوە. ئەم سەردەمە هاوکات دەبێ لەگەڵ قەراردادی زەهاو لە نێوان عوسمانییەکان و سەفەوییەکان لە ساڵی 1049 کۆچی. لەو قەراردادە دا بەغدا دەبێتە بەشێک لە ناوچەی ژێردەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی و سەید و ساداتی زیاتریش بۆ یارسانەکان پەیدا دەبن و هەنگاو بەهەنگاو درز ده‌که‌وێته ‌شێوە بیرکردنەوەیان. لێرە ئیتر پروپاگەندەی شیعیسم دەچێتە قۆناخێکی نوێوە و عەلی کوڕی ئەبوتاڵب وەک خودای دەوران لە رێگای “دۆناودۆن”( حلول رۆح)، کە بانیەکەی زۆڵەیی و سەید و سادات دەبن، دبێتە وێردی سەرزمانان و شەوەکی وەخەیر و ئێوارە وەخەیر کردنی یارسانییەکان، جێگای خۆیان دەدەن بە ( یا عەلی مەدەد)!! ئەم رەوتە بە شێوەی جۆراوجۆر ئێستاس بەردەوامە، بەڵام تۆزقاڵێک شوێنی لەسەر بابەتی کوردبوونی یارسانەکان دانەناوە.

یارسانەکان و دەورانی پەهلەوییەکان:

بە گەیشتنتی رەزاخان بە دەسەڵات، دیسان مەزهەبی دانپێدانراو دەبێتە شیعە و ئەمەش کاری زیاتر دەکاتە سەر یارسانەکان. لێرەش ناوە داتاشراوه‌کان بۆ هاوشێوەکردن و ئاسیمیلاسیۆن(پاکتاوکردن)ی باوەڕەکان و پەراوێزخستنی بابەتی نەتەوەیی و ڕێبازە سەربەخۆکانی کوردی، دەبنە بناخەی سیاسەتی نوێی رەزاخان و پاشان محه‌ممه‌دڕەزای کوڕی. ئەو ناوە داتاشراوانە بریتی دەبن لە:

 ئەهل حەق، واتە شتێک وەک ئەهلی بەیت. عەلیوڵلاهی، واتە عەلی خودایە. شەیتان پەرست، واتە کۆمەڵێک بێگانە یان بێ باوەڕ بە رێوشوێنە ئایینیە ئاسمانییه‌کان. بێجگە لەوانەش لە نیازپاکی و تا رادەیەکیش دواکەوتوویی کۆمەڵایەتی، نازناوی سنووروانانی لیهاتوویش!ی پێ زیاد دەکرێ و بەمجۆرە سڕینەوەی باوەڕە دێرینەکان، پێکهاتەی نەتەوەیی، داب و نەریتە رەسەنەکانی کوردەواری، ئەدەب و زمانی کوردی و تا دوایی دەبێتە سیاسەتی پێشکەوتن و پەرەئەستاندنی شارستانییەتە گەورەکەی محه‌مەدڕەزا شا!

کۆماری ئیسلامی و یارسانەکان:

یەکەم قوربانییەکانی سیاسەتی دژە مرۆیی کۆماری ئیسلامی، کوردەکان بوون، بە یارسان، شیعە و سوننەوە. لە ئێعدام و کۆمەڵکوژیەوە بگرە تاکوو دەربەدەر کردن، لەدەرکردن له‌ سەرکار و لە بێ حورمەتیەوە بگرە تاکوو بێبەشکردنیان لەکار و مووچە لە دامودەزگاکانی دەوڵەتی و… . پاش شۆرشی 1357(1979ی زایینی) و بەدەسەڵات گەیشتنی ئەم نیزامە ئیدیولۆژییە، کوردەکان بە هەموو جیاوازییە ئایینیەکانیانەوە وەک یەک کەوتنە بەر هێرش و پەلاماری ئەم سیستمە. لەو پەلامار و قەتڵ و بڕە دا، گوندەکانی کفراوڕ و گواوڕ،قاڕنێ و قەڵاتان، قەڵاباڕی و کویک، تەپانی و دنگی، قوچی باشی و هەنجیر بۆس لە دەیشتیوڕ، وەکیەک قەڵاچۆ کران. گیان لێ ستیندراوان و لە سێدارەدراوەکانی، کۆمەڵێکی زۆر لە جیابیرانی کوردی پارێزگاکانی کرماشان، ئیلام، لوڕستان، سنەدژ و ورمێ و تا دوایی بوون، که‌ هەموویان وەکیەک گیانیان لێ ستێندرا و لە هیچکام لەوانە نەپرسراوە کە سوننەن یان شیعە و یارسانی. ئێستاش درێژەی هەمان سیاسەتی بێچم گرتووی یەک دەوڵەت، یەک نەتەوە، یەک مەزهەب و یەک زمان،بە بیانووی جۆراوجۆر سیما و کەسایەتیی کوردەکانی یارسانی کردووه‌تە ئامانجی دەمارگرژیی ئایینی و بێحورمەتیکردن بە بایه‌خ و باوەڕەکانیان بۆتە ئەرکێکی سیستماتیک.

یارسان ئایین یان رێباز و باوەڕێکی دێرین؟

لە سەرەوە باسمان لەوە کردوە کە یارسان باوڕ و ڕێبازێکی دێرینە و ئاماژەشمان بە چەند نموونەیەکیان وەک میترائیسم، مێهرخۆشەویستی، زەردەشت و … کردوە. دیسان لە وتەکان و هۆنراوەکانی خوداکانی ئەم رێبازەش دا چەندین نموونەمان هێناوەتەوە و وەرگێڕاونەتەو سەر زاراوەی سۆرانی، کە راستیی ئەم بابەتە دەسەلمێنن.

ئەوانەی کە خوێندنەوەیان هەیە و بەدواداچوونیان بۆ کردوە دەزانن کە ئایین بە هەموو شیوەکانیەوە خاوەنی چەندین بنەمای سەرەکییە و ئەم بنەما سەرەکیانە دیانباتە چوارچێوەی ئایین یان ئیدیولۆژیەوە. ئەمانەش بریتین لە:

یەکەم شت بوونی خودایەکی ئاسمانییە کە دنیای ژینی دروست کردوە. دووهەم نێردراوی خودایە واتە ” پێغەمبەری جووه‌کان، مەسیحیەکان و موسۆڵمانەکان”، بۆ رێنوێنی کردنی ئەو مرۆڤانەی کە خودا بۆ خۆی دروستی کردوون. سێهەم بوونی وتەکانی خودایە وەک تەورات، ئنجیل، قورئان و .. .

کاتێک دێینە سەر یارسان، دەبینین کە خاوەنی هیچکام لەو بنەمایانە نییە. واتە نە خودایەکی هەیە کە لە ئاسمان بێ، نە پێغەمبەرێکی هەیە کە خودا ناردبێتی و نە کتێبیکی ئاسمانییش. کەوابێ یارسان رێباز و باوەڕێکی خۆماڵی و کوردییە و تیکۆشاوە بۆ پاراستنی بایه‌خە دێرین و نەتەوەییەکانی کورد و هەر لە کوردستانیشەوە سەری هەڵداوە.

ئاکامگیری:

مێژووی بەرهەڵەستکاری و راوەستان لە بەرانبەر دیکتاتۆری و سەرەڕۆیی دا ئەوەی سەلماندوە کە گەلێک یان پێکهاتەیەکی ئیتنیکی کە خاوەن کۆمەڵێک ئەرزشی دێرین بووە،نەتوانراوە بە زەبر و زەنگ رەسەنایەتییان لێ بسێندرێتەوە. لە هەر جێگایەک سەرەڕۆیی و نایەکسانی حاکم بێ، بەرهەڵەستکارییش ئەرکێکی نەتەوەیی، نیشتمانی، وڵاتپارێزی و ئایینیە. بێگومان کوردەکانی یارسانیش هەروەک لە رابردوودا سەلماندوویانە، لە داهاتووش دا پێ لەسەر مافەکانی نەتەوەیی و رێباز و باوەڕە دێرینەکانی خۆیان دادەگرن و بە هەر شێوەیەک کە بۆیان بلوێ، بۆ وەدیهێنانیان تێ دەکۆشن.

 ئەمڕۆ رۆژی کۆدەنگی و هاوهەڵوێستیە و لێرە پێویستە هەموو کوردەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان، بە باوەڕ و ئایینی جیاوازەوە، پاڵپشتیی خۆشک و برا یارسانییەکانیان بن و یارمەتیدەریان بن بۆ وەدەستهێنانی مافەکانی رەوایان. ئێمە هەموومان بە ئایین و باوەڕ و رێبازی جیاوازەوە کە هەمانە و زۆریش سروشتیە کە ئەو جیاوازیانەمان هەبێ، وەکیەک زۆڵممان لێ دەکرێ. بۆیە دەبێ لەبەرانبەر ئەو بێحورمەتی و سووکایەتیانە دا کە دەرحەقمان دەکرێن، بێته‌فاوه‌ت نەبین و بەرەنگاریان بینەوە. ئەوەی ئێمەی پێکەوە گرێ داوە و هاوچارەنووسی کردووین کورد بوونە، نەک شیعە، سوننە یان یارسانی بوون.

کاتێکیش دەمانهەوێ ئاوڕ لە مێژووی بابەتێک بدەینەوە کە مەبەستی ئەم وتارەیە و باس لە باوەڕ و ڕێبازێکی دێریین، یان ئایین و ئایینزاکان بکەین، دەبێ بڵێین کە چۆن جووەکان، فەلە(مه‌سیحییه‌)کان و عەرەبەکان ئایینی تایبەتی خۆیان هەیە و مافی خۆیشیانە هەیانبێ و بە زمانی ئاخاواتنی خۆیشیان بێ،کوردی یارسانی و کورد بە گشتی مافی خۆیەتی رێبازو باوەڕێکی کوردانەی هەبێ کە لەگەڵ مێژووی دێرین، زمان و چاندی خۆی بێگانە نەبێت.

داماوی، بەشی کۆنە پارێزان بێت و سەرکەوتنیش بۆ نه‌ته‌وه‌ی کوردو وڵاتی کوردان، کوردستان.

ئێقباڵ سەفەری

بازدیدها: 103