به ‌رسمیت ‌نشناختن جامعه یارستان و پیامدهای آن بر حقوق بشر در ایران

 

یارسانمدیا
چهارشنبه ۳ دی ۱۴۰۴

نویسنده: امید نظری

چکیده

جامعه یارستان (یارسانیان یا اهل حق) یکی از اقلیت‌های دینی کهن در ایران است که با وجود پیشینه تاریخی، جمعیت قابل توجه و هویت مذهبی مستقل، در ساختار حقوقی جمهوری اسلامی ایران به رسمیت شناخته نشده است. این عدم شناسایی رسمی، موجب شکل‌گیری تبعیض‌های ساختاری در حوزه‌های آموزش، اشتغال، آزادی دینی و مشارکت اجتماعی شده و پیامدهای جدی حقوق بشری برای پیروان این آیین به همراه داشته است. مقاله حاضر با رویکردی تحلیلی و مبتنی بر گزارش‌های معتبر حقوق بشری، به بررسی .ابعاد مختلف این بی‌توجهی و آثار آن بر حقوق بنیادین جامعه یارستان می‌پردازد.

مقدمه
تنوع دینی و فرهنگی از مؤلفه‌های اساسی جوامع چندفرهنگی به‌شمار می‌رود و احترام به آن، یکی از شاخص‌های مهم توسعه انسانی و دموکراتیک است. ایران به‌عنوان کشوری با پیشینه تاریخی و تمدنی گسترده، همواره محل زیست گروه‌های مختلف قومی و دینی بوده است. با این حال، پس از استقرار جمهوری اسلامی، ساختار حقوقی کشور بر پایه یک مذهب رسمی تعریف شد و این امر موجب شد برخی جوامع دینی، از جمله جامعه یارستان، خارج از چارچوب شناسایی قانونی قرار گیرند.

عدم به‌رسمیت‌شناختن این جامعه نه‌تنها یک مسئله حقوقی، بلکه موضوعی مرتبط با کرامت انسانی، عدالت اجتماعی و رعایت حقوق بشر است که پیامدهای آن در سطوح مختلف زندگی فردی و جمعی یارسانیان قابل مشاهده است.

یارستان و جایگاه آن در نظام حقوقی ایران

قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران تنها دین اسلام (با قرائت رسمی شیعه اثنی‌عشری) و چند دین خاص را به‌عنوان اقلیت‌های دینی به رسمیت می‌شناسد. در این چارچوب، جامعه یارستان هیچ جایگاه حقوقی مشخصی ندارد و آیین آن در قوانین رسمی کشور مورد اشاره قرار نگرفته است.

در نتیجه، پیروان یارستان:

امکان ثبت رسمی دین خود را در اسناد هویتی ندارند؛

ناچارند در بسیاری از موارد، باور دینی خود را پنهان کنند؛

از حمایت‌های قانونی که برای اقلیت‌های دینی رسمی در نظر گرفته شده، محروم می‌مانند.

این وضعیت، یارسانیان را در موقعیتی مبهم و آسیب‌پذیر از نظر حقوقی قرار داده و زمینه‌ساز اعمال تبعیض‌های گسترده شده است.

مصادیق بی‌توجهی و تبعیض ساختاری

تبعیض در آموزش

بر اساس گزارش‌های حقوق بشری، دانش‌آموزان و دانشجویان یارسانی در فرآیندهای ثبت‌نام، گزینش و ادامه تحصیل با موانع جدی مواجه هستند. در بسیاری از موارد، اعلام هویت دینی واقعی می‌تواند منجر به محرومیت از تحصیل یا فشارهای اداری شود. این امر .افراد را وادار می‌کند تا برای حفظ حق آموزش، هویت مذهبی خود را پنهان سازند.

محرومیت از اشتغال و مناصب عمومی

قوانین و رویه‌های گزینش در ایران، اعتقاد به دین رسمی یا اقلیت‌های دینی به‌رسمیت‌شناخته‌شده را شرط اشتغال در بخش دولتی می‌دانند. از آنجا که یارستان در این دسته‌بندی قرار ندارد، پیروان آن عملاً از دسترسی برابر به فرصت‌های شغلی در نهادهای .عمومی و دولتی محروم می‌شوند؛ امری که مصداق تبعیض سیستماتیک است.

محدودیت در آزادی دینی و فرهنگی

یارسانیان در برگزاری آزادانه آیین‌های مذهبی، حفظ نمادهای دینی، انتشار متون اعتقادی و آموزش باورهای خود با محدودیت‌های قابل توجهی روبه‌رو هستند. نبود امکان قانونی برای ثبت رسمی اماکن مذهبی و نظارت‌های سخت‌گیرانه، آزادی دین این جامعه را به‌شدت محدود کرده است.

فشارهای اجتماعی و هویتی

عدم شناسایی رسمی، موجب تقویت نگاه‌های منفی و کلیشه‌ای نسبت به جامعه یارستان شده است. بسیاری از یارسانیان در محیط‌های اجتماعی، آموزشی و کاری با طرد، تحقیر یا تبعیض مواجه می‌شوند. این فشارها آثار عمیقی بر سلامت روانی، احساس تعلق اجتماعی و امنیت هویتی اعضای این جامعه دارد.

مغایرت با اصول و استانداردهای بین‌المللی حقوق بشر

: وضعیت جامعه یارستان با اصول بنیادین حقوق بشر، از جمله

آزادی اندیشه، وجدان و دین؛

اصل برابری در برابر قانون؛

منع تبعیض بر اساس باور دینی؛

حق مشارکت برابر در زندگی عمومی؛

در تعارض آشکار است. اسناد بین‌المللی حقوق بشر دولت‌ها را ملزم می‌کنند که بدون تبعیض، حقوق تمامی شهروندان خود را تضمین کنند. تداوم وضعیت کنونی، نمونه‌ای از نقض تعهدات بین‌المللی در حوزه حقوق بشر محسوب می‌شود.

تلاش‌های جامعه یارستان برای احقاق حقوق

در سال‌های اخیر، فعالان و نمایندگان جامعه یارستان از طریق مکاتبه با نهادهای حاکمیتی، مراجع بالادستی تصمیم‌گیر، رسانه‌ها و سازمان‌های حقوق بشری داخلی و بین‌المللی تلاش کرده‌اند مطالبات خود را به‌صورت مسالمت‌آمیز مطرح کنند. این مطالبات عمدتاً شامل به‌رسمیت‌شناختن آیین یارستان، رفع تبعیض‌های قانونی و تضمین حقوق برابر شهروندی بوده است.

با وجود این تلاش‌ها، گزارش‌های منتشرشده نشان می‌دهد که پاسخ مؤثر و اقدام عملی مشخصی برای اصلاح وضعیت حقوقی این جامعه صورت نگرفته و بی‌توجهی ساختاری همچنان ادامه دارد.

نتیجه‌گیری

جامعه یارستان، با وجود پیشینه تاریخی و فرهنگی غنی، همچنان از شناسایی رسمی و حمایت حقوقی در ایران محروم است. این عدم به‌رسمیت‌شناختن، منجر به تبعیض‌های گسترده در حوزه‌های آموزش، اشتغال، آزادی دینی و مشارکت اجتماعی شده و با اصول بنیادین حقوق بشر در تعارض قرار دارد.

به‌رسمیت‌شناختن جامعه یارستان و تضمین حقوق برابر برای پیروان آن، گامی ضروری در جهت تحقق عدالت اجتماعی، احترام به تنوع دینی و همسویی با استانداردهای بین‌المللی حقوق بشر است. تداوم وضعیت موجود، نه‌تنها به نقض حقوق یک جامعه دینی می‌انجامد، بلکه انسجام اجتماعی و عدالت حقوقی را در سطح ملی تضعیف می‌کند.

منابع و مراجع

Kurdistan Human Rights Network – Reports on Yarsani Religious Minority

Iran Human Rights (IHR) – Articles on Religious Discrimination in Iran

IranWire – Investigative Reports on Yarsanis and Religious Minorities

ECOI (European Country of Origin Information) – Iran: Religious Minorities Reports

Minority Rights Group International – World Directory of Minorities and Indigenous Peoples (Iran)

Universal Declaration of Human Rights (United Nations)

 

بیانیه مسئولیت

این مقاله بازتاب‌دهنده دیدگاه‌ها و تحلیل‌های نویسنده است و با هدف آگاهی‌رسانی و بررسی حقوقی وضعیت جامعه یارستان تهیه شده است

 

بازدیدها: 1042