از ادبیات یارسان و سبک گورانی تا شعر معاصر کوردی در کرماشان و ایلام

 

یارسانمدیا
یکشنبه ۲ آذر ۱۴۰۴

 

نویسندە: سارو خسروی

ادبیات یارسان

پژوهش در تاریخ ادبیات کوردی، بدون پرداختن به جنبش‌های فرهنگی و آیینی زاگروس، اسطوره‌ها‌، حکایات، فولکلور و ادبیات شفاهی کرماشان و ایلام، پژوهشی ناقص خواهد بود.

ادبیات یارسان، بخش بزرگی از ادبیات گورانی را تشکیل می‌‌دهد. این ادبیات از سده‌های هفتم و هشتم هجری، به صورت شفاهی و سینه به سینه حفظ شده و پس از آن در کتاب «دیوانەگەورە» گردآوری و چاپ شده‌ است. البته قدمت بخشی از کلام‌های یارسان به قرن‌های چهارم و پنجم هجری می‌رسد. آخرین دوره‌ی ادب آیینی یارسان، در سده‌ی دوازدهم بوده است که بخشی از کلام‌های این دوره، در کتاب «زبور حقیقت» گردآوری شده‌اند.

برای فهم ادبیات  یارسان، مطالعه دقیق کلام‌های این آیین اهمیت بسیار دارد. همچنین برای این منظور، ضروری است که شاهنامه‌ی کوردی و ادبیات شفاهی مناطق کرماشان و ایلام به طور عام مورد بررسی قرار گیرند. رمز و راز و نماد‌های درون اسطوره‌های دینی و فرهنگی کرماشان و ایلام می‌‌توانند روشنگر آداب و رسوم دیرین ملت کورد و پیشینه‌ی ادبی زبان کوردی باشند. در درون ادبیات شفاهی می‌توان با قهرمانان افسانه‌ای آشنا شد و خصایص بارز آنها را خمیرمایه‌ی ادبیات معاصر کوردی قرار داد. سرچشمه‌ی ادبیات و زبان در سرزمین متکثر زاگروس، در ادیان و مذاهب قرار دارد که د آیین یاری از جمله‌ی این ادیان است. پیشوایان یارسان، تمامی قوانین و قواعد آیینی را تحت نام کلام و در قالب شعر هجائی سروده‌اند. این کلام‌ها تا به امروز توسط باورمندان یارسان نگهداری شده‌اند. کلام‌های یارسان از جنبه‌های تاریخی، فلسفی، عرفانی، آیینی و اسطوره‌ای مورد بررسی قرار گرفته‌اند، اما تاکنون جایگاه ادبی کلام‌ها چندان به بحث گذاشته نشده است. برای شناخت و فهم اسطوره‌های آیین یاری، باید جایگاه ادبی کلام‌های «سرانجام» تحلیل و بررسی گردد.

ادبیات گورانی

به باور بسیاری از پژوهشگران زبان و ادبیات کوردی، ادبیات گورانی در سده‌های چهارم و پنجم قمری به صورت شفاهی پدید آمده و در قرن هشتم متن ادبی گوران نوشته شده و تا قرن سیزدهم هجری زبان نوشتار و گفتار بوده است.

پژوهشگران معتقدند که ادبیات گورانی به مدت پانصد سال در مناطق کرکوک، همدان، شمال لرستان، سقز، کرماشان، ایلام، سنندج، سلیمانیه، خانقین، کفری و پیرامون این مناطق، زبان مسلط ادبی بوده و مدت زمان زیادی نقش زبان معیار ادبی داشته است.

بنابه پژوهش محققان حوزه‌ی زبانشناسی، گویش و ادبیات گورانی ریشه و مادر بسیاری از لهجەهای زبان کوردی همچون هورامی، کوردی جنوبی، زازاکی و تا حدودی کوردی میانی(سورانی) است.

ادبیات آیینی یارسان، شاهنامه‌ی کوردی، شعر و داستان حماسی و تمامی ادبیات لیریک تا قرن دوازدهم به گویش گورانی نوشته شده است. تکلم و نوشتن به این گویش تا به حال در شمار قابل توجه‌ای از مناطق کوردستان تداوم دارد. همچنین ادبیات گورانی در دوره‌ی امارت اردلان تا حدود زیادی نقش زبان رسمی داشته است.

ادبیات کلاسیک کوردی در کرماشان و ایلام

ادبیات کوردی کرماشان و ایلام ، با گویش کوردی جنوبی در قیاس با ادبیات گورانی قدمت چندانی ندارد. قدمت متون ادبی با گویش کوردی جنوبی، به سده هیجدهم میلادی باز می‌گردد و با اشعار دو شاعر معروف منطقه «شاکه و خان‌منصور»شروع می‌‌شود. گویش کوردی جنوبی، فرصت نیافته‌ است که به زبان یک جنبش فراگیر و گسترده‌ی ادبی تبدیل شود. اکنون این گویش پس از صد و پنجاه سال سکوت، دیگر بار قامت راست کرده است.

«شاکه و خان منصور» دو شاعر یار و دوست یکدیگر بوده‌اند. اشعار این دو، جدا از جنبه‌های بلاغت و زیبایی‌شناختی، دارای ارزش تاریخی و فرهنگی برای شناخت منطقه هستند.

در دوره‌ی ادبیات کلاسیک، کرماشان و ایلام دارای جایگاه ویژه‌ای هستند. ادبیات شفاهی و رئالیستی در این مناطق، خمیرمایه‌ی ادبیات مدرن و معاصر شاعران و نویسندگان امروزی را تشکیل می‌‌دهند. اهمیت این صورت ادبی در روند ادبیات کوردی، به این جهت است که ریشه‌های آن به فرهنگ ملی باز می‌‌گردد. ادبیات رئالیستی کرماشان، فرهنگِ زیست و زندگی و روایت نسل‌های پیشین است و بسیار نامحتمل است که یک ادیب کورد بدون آشنایی و تسلط بر این فرهنگِ زندگی، بتواند شاهکاری ادبی بیافریند.

از میان آثار ادبی کلاسیک کوردی مناطق کرماشان و ایلام، شعر کسانی چون «الماس خان کندولەیی، شاکه و خان منصور، ملا پریشان دینوری، سەید یاقو ماهیدشتی و غلامرضا ارکوازی» هنوز در میان خوانندگان کورد دارای جایگاه ویژه است.

پس از این دسته از شاعران ادبیات کلاسیک، آثار شاعران نامی کرماشان، شامی کرماشانی و پرتو کرماشانی فضایی نو در جنبش ادبی کرماشان و ایلام پدید آوردند و آثارشان تا به امروز خوانندگان بسیار دارد.هر دو شاعر با نهایت بلاغت و ظرافت طبع، شعر  را همچون یک خواستە درونی، به جامعه تقدیم کرده‌اند. این دو شاعر توانستند جایگاه شایسته‌ی شعر کوردی در زادگاه خود را نشان دهند.

در شعرهای شامی، درد و رنج و نابرابری اجتماعی، بسیار روشن تصویر شده است. شامی با زبانی ساده از فقر و فلاکت طبقات محروم سخن می‌‌گوید. پرتو کرماشانی نیز با شعر «ارمنی» تکنیک و فرمی نو در شعر کوردی به کار گرفت که تا به امروز نیز این شعر در میان خوانندگان جایگاه ویژه‌ای دارد و بیشتر از آن، غزل‌های کوردی وی مورد توجه خوانندگان کورد است.

ادبیات معاصر کوردی در ایلام و کرماشان

شعر معاصر کوردی در کرماشان و ایلام از لحاظ فرم و ساختار به دو بخش معاصر و نو قابل تقسیم است. در شعر معاصر کوردی جنوبی، شاعران تحت تأثیر ادبیات کلاسیک شعر سروده‌اند؛ اما شعر نو کوردی جنوبی دارای صورت و فرم شعر آزاد است.

در دهه‌ی هفتاد شمسی شاعران و نویسندگان کورد در ایلام و کرماشان برای بالندگی و اعتلای زبان و ادبیات کوردی، به آثار شعری شامی و پرتو اکتفا نکرده و جنبش گسترده ادبی آغازیدند که هنوز در رشد و گسترش است. شاعران و نویسندگان ادبیات نو با ریشه‌ای در ادبیات فولکلور و نظری به ادبیات جهانی، آفرینش ادبی دارند و آثار ادبی خود را چاپ و پخش می‌‌کنند. شاعرانی چون سعید عبادتیان و علی الفتی جدا از اینکه دارای تجربه‌ای موفق در شعر سنتی و کلاسیک به ویژه غزل هستند، توانسته‌اند از طریق شعر نو، نگرش و دیدگاه مخاطب کورد را دگرگون کنند و هواخواهانی برای شعر نو کوردی در جنوب شرقی کوردستان بیابند. ولی تا به حال، معاییر و ویژگی‌‌های جدید شعر کوردی، به صورت فراگیر در این مناطق مشخص نشده‌اند.

البته جدا از جریان شعر و داستان مدرن کوردی، کسانی چون عباس جلیلیان”ئاکۆ”، ژیار جهانفرد، دکتر بهروز چمن‌آرا، دکتر فرهاد عزتیزاده، علیرضا کلهر و سیامک نجفی در زمینه‌ی پژوهش ادبی و گردآوری ادبیات شفاهی، گامهای مهمی برداشته‌اند. این پژوهشگران توانسته‌اند بسیاری از افسانه‌ها، امثال، شاهنامه کوردی، بیت، لای‌لایه و واژه‌های کوردی مناطق کرماشان و ایلام را جمع‌آوری و چاپ نمایند.

رمان‌نویسانی در کرماشان هستند که با توجه به تخصص خود در ادبیات و اساطیر یارسان، توانسته‌اند از متون آیینی یاری و ادبیات شفاهی جامعه یارسان استفاده کنند.

فرهاد حیدری گوران نویسنده و پژوهشگر یارسانی  در رمان «نفس تنگی» و  مجموعه‌داستان «ما همه در عصر شکار به سر می‌بریم» از فرم روایی دفاتر و نوشته های متون آیین یاری استفاده های بسیاری برده و ایده های روایی این متون را با نظرگاه های ادبیات مدرن و پست مدرن به خوبی تلفیق کرده است.

نویسنده و پژوهشگر، ژیار جهانفرد در رمان «مرز بی مامن» به خوبی توانسته است از ادبیات یارسان، به ویژه نقش تنبور و جایگاه مقام فانی فانی در چارچوب ادبیات مدرن استفاده کند.

علاوه بر این، احمد بساطی، نویسنده و شاعر، در رمان «سه دیکتاتور در یک آینه» از فرهنگ و ادبیات یارسان بهره برده و توانسته است انسانیت و روحیه مدارا و صلح طلبی جامعه یارسان را از طریق فرهنگ یارسان به تصویر بکشد.

فعالان ادبی کرماشان و ایلام ، در آغاز قریحه‌ی ادبی خود را در نشریاتی چون «ئاویەر»، «سروه» و «ئاوێنه» آزمودند. این تجربه و آزمودن سنگ بنای جریانی ادبی در کرماشان و ایلام گشت که روز به روز در حال گسترش است.

ارتباط شاعر و نویسندگان کرماشان و ایلام با مراکز و نهادهای ادبی جنوب کوردستان و آشنایی آنها با آثار ادبی شاعران و نویسندگان بزرگ آن بخش از سرزمین کوردها، باعث دلگرمی بیشتر فعالان ادبی کرماشان و ایلام شد. بسیاری از شاعران این دیار به صراحت از تأثیر شاعران شناخته شده‌ی جنوب کوردستان مثل «شیرکو بیکس»، «عبدلله پشیو» و «لطیف هەڵمەت» بر آثار خویش سخن می‌‌گویند.

به ویژه این نکته بسیار مهم بود که فعالان ادبی و فرهنگی کرماشان و ایلام بتوانند در برابر سیاست محو و نابودسازی زبان کوردی در کرماشان، به مثابه نویسنده‌ی کورد به میدان فعالیت ادبی پای بگذارند و وجود خود را اعلام نمایند. آنها اکنون به درجه‌ای از اعتماد و باور رسیده‌اند که آثارشان را به زبان کوردی بنویسند و آثار کوردی خود را به چاپ برسانند.

در جنبش ادبی دهه‌ی هفتاد تا به حال، صدها اثر شعر، داستان، رمان، پژوهش و ترجمه منتشر شده‌اند. نوشتن به زبان کوردی و استفاده از رسم‌الخط معیار زبان کردی، در میان فعالان ادبی کرماشان و ایلام بارز است. بیشتر این فعالان ادبی به این باور رسیده‌اند که متن زبان کوردی باید با رسم‌الخط زبان کوردی نگاشته شود. با این وجود مخاطب شعر کوردی جنوبی تا به امروز با رسم‌الخط کوردی آشنایی چندانی ندارد. این بدان معنی است که زبان کوردی در کرماشان به سبب سیاست آسیمیلاسیون و یکسان‌سازی فرهنگی، با معضل رسم‌الخط روبرو است و قدمت نوشتن به زبان کوردی در این منطقه آن قدر نیست که خواننده و مخاطب کورد با این رسم‌الخط آشنایی داشته باشد. پیش از این، اکثر آثار ادبی کرماشان و ایلام با رسم‌الخط فارسی نگاشته می‌‌شدند که از لحاظ آوایی مشکلات زیادی ایجاد می‌‌کرد. چرا که در رسم‌‌الخط زبان کوردی واژگان منطبق با تلفظ کوردی نوشته می‌‌شوند، اما رسم‌الخط فارسی دارای تمامی آواهای زبان کردی نیست و نوشتن زبان کوردی با این رسم‌الخط ناقص است.

شاعران کرماشان و ایلام با دوری جستن از تعصب و یکسونگری با دیدگاهی به تمامی انساندوستانه شعر می‌‌سرایند. جریان شعری شاعران کرماشان و ایلام به طور واضح در چهارچوب ادبیات مقاومت و جنبش ملی قرار نمی‌‌گیرد و همین دیدگاه آنها به دنیای ادبیات باعث ارتباط بهتر با مخاطبان و خوانندگان آثار گشته اند. اگر از منظری دیگر به جریان ادبی در کرماشان و ایلام نگریسته شود، در کلان‌شهری چون کرماشان که سیاست امحاء و نابودی زبان و فرهنگ در آن اعمال می‌شود، نوشتن به زبان کوردی به خودی خود صورتی از مقاومت و تلاش برای زنده نگهداشتن هویت فرهنگی و ملی است.

شاعران کرماشان و ایلام شعر را دریچه‌ای به جهانی عاری از نیرنگ و فریب می‌پندارند. نزد آنان، شعر آن وضع آرام و مطلوب است که آسمان آزادی را در رؤیایشان پدید می‌‌آورد، رؤیایی که هنوز در آن درد و رنج اجتماعی در بازی‌های زبانی آن انعکاس می‌‌یابد. جریان ادبی دهه‌ی هفتاد در کرماشان و ایلام برخوردی عاطفی و عاشقانه با دنیای شعر ندارد، بلکه از دیدگاهی فلسفی به پدیده‌های جامعه‌ی انسانی می‌‌نگرد. این نگرش بیشتر در اشعار سعید عبادتیان و علی الفتی دیده می‌شود.

منابع:

– تاریخ ادبیات کردی – دکتر معارف خزنەدار

– تاریخ ادب کردی – صدیق بورەکەای صفی زادە جلد ١و٢

– زبان و ادبیات کردی – دکتر بختیار سجادی

– از ادبیات کلاسیک و فولکلور تا شعر معاصر کردی- ژیار جهانفرد

– مقالەی شاعران عشق و رنج و بلوط – جلیل آهنگر نژاد

– ادبیات کلاسیک و معاصر کرماشان و ایلام سارو خسروی

 

 

 

محتوای مقاله صرفاً منعکس کننده دیدگاه های نویسنده است و یارسانمدیا هیچ مسئولیتی در قبال آن ندارد.

 

 

بازدیدها: 111