از میراث عثمانی تا «ناتوی اسلامی»؛ آیا نظم امنیتی جدیدی در منطقه متولد شده است؟

نویسنده: مژگان روشنی 

8-8-2026

از میراث عثمانی تا «ناتوی اسلامی»؛ آیا نظم امنیتی جدیدی در منطقه متولد شده است؟ تحلیل یر توافق دفاعی ترکیه، عربستان سعودی  و پاکستان و جاه‌طلبی آنکارا برای بازتعریف نقش خود در خاورمیانه

در مکه، ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان توافق دفاعی مشترکی را امضا کردند که بر اساس آن، حمله مسلحانه به هر یک از سه کشور، حمله به هر سه تلقی خواهد شد.

این توافق که در بحبوحه جنگ‌ها و بحران‌های امنیتی منطقه شکل گرفته، فراتر از یک پیمان نظامی سه‌جانبه اهمیت پیدا کرده و بار دیگر بحث شکل‌گیری یک ساختار امنیتی جدید در جهان اسلام را مطرح کرده است.

به همین دلیل، برخی رسانه‌ها و تحلیلگران از تعبیر «ناتوی اسلامی» استفاده کرده‌اند؛ تعبیری که البته هنوز عنوان رسمی این پیمان نیست و نباید آن را با ناتو به معنای حقوقی و سازمانی آن یکی دانست.

فراتر از ایران؛ بازتعریف نظم امنیتی منطقه

نخستین برداشت این است که توافق مکه واکنشی به تهدیدهای امنیتی موجود در منطقه، از جمله خطر گسترش جنگ ایران و افزایش حملات علیه کشورهای منطقه است.

اما تقلیل این توافق به یک «پیمان ضدایرانی» می‌تواند ما را از بخش مهم‌تری از ماجرا دور کند. آنچه در حال شکل‌گیری است، می‌تواند بخشی از بازتعریف معماری امنیتی خاورمیانه باشد؛ معماری‌ای که در آن کشورهای منطقه می‌خواهند سهم بیشتری در تأمین امنیت خود داشته باشند و صرفاً به تضمین‌های قدرت‌های خارجی وابسته نباشند.

در این میان، ترکیه جایگاه ویژه‌ای دارد.

ترکیه و رؤیای بازگشت به مرکز قدرت برای فهم رفتار ترکیه باید به مفهوم «نئوعثمانی‌گرایی» توجه کرد.

نئوعثمانی‌گرایی الزاماً به معنای تلاش برای بازسازی امپراتوری عثمانی و بازگرداندن مرزهای آن نیست؛ بلکه در ادبیات سیاسی، بیشتر به سیاستی اشاره دارد که می‌خواهد نفوذ سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و امنیتی ترکیه را در مناطقی که زمانی در قلمرو عثمانی قرار داشتند، افزایش دهد.

از این منظر، خاورمیانه، بالکان، قفقاز و بخش‌هایی از شمال آفریقا برای آنکارا فقط مناطق همسایه نیستند؛ بلکه حوزه‌هایی هستند که ترکیه در آن‌ها سابقه تاریخی، پیوندهای فرهنگی و منافع ژئوپلیتیک دارد.

رجب طیب اردوغان نیز طی سال‌های گذشته تلاش کرده است ترکیه را از یک قدرت صرفاً ملی به یک قدرت منطقه‌ای و در برخی حوزه‌ها فرامنطقه‌ای تبدیل کند.

ترکیه در سوریه، عراق، لیبی و دیگر مناطق حضور و نفوذ خود را گسترش داده و هم‌زمان صنایع دفاعی خود، از جمله پهپادها و تجهیزات نظامی، را به یکی از ابزارهای مهم سیاست خارجی تبدیل کرده است. بنابراین توافق مکه را می‌توان در چارچوب وسیع‌تری دید: ترکیه فقط به دنبال یک پیمان دفاعی نیست؛ آنکارا می‌خواهد در ساختن نظم امنیتی آینده منطقه در جایگاه یکی از مراکز اصلی قدرت قرار داشته باشد.

چرا عربستان؟

برای ترکیه، توافق با عربستان فقط یک همکاری نظامی نیست.

ریاض یکی از مهم‌ترین قدرت‌های سیاسی، اقتصادی و انرژی جهان عرب است. نزدیکی با عربستان به ترکیه امکان می‌دهد نفوذ خود را در خلیج فارس و جهان عرب افزایش دهد.

از سوی دیگر، عربستان نیز به ترکیه نیاز دارد؛ کشوری با ارتش قدرتمند، تجربه نظامی گسترده، صنایع دفاعی رو به رشد و عضویت در ناتو. بنابراین رابطه دو کشور را می‌توان یک همگرایی منافع دانست: عربستان به دنبال افزایش توان بازدارندگی خود است و ترکیه به دنبال گسترش نقش منطقه‌ای خود.

چرا پاکستان؟

پاکستان این مثلث را به یک ترکیب متفاوت تبدیل می‌کند.

پاکستان با عربستان روابط نظامی و اقتصادی دیرینه دارد، با ایران مرز مشترک دارد و هم‌زمان تنها قدرت هسته‌ای این سه‌گانه است. اسلام‌آباد نمی‌خواهد در جنگ مستقیم با ایران گرفتار شود، اما نمی‌تواند روابط راهبردی خود با عربستان را نیز نادیده بگیرد. از سوی دیگر، حضور پاکستان به توافق مکه وزن بازدارندگی بیشتری می‌دهد؛ هرچند نباید بدون سند ادعا کرد که این توافق شامل تعهد استفاده از ظرفیت هسته‌ای پاکستان برای دفاع از اعضای دیگر است.

آیا توافق علیه ایران است؟

ایران قطعاً یکی از مهم‌ترین متغیرهای امنیتی این توافق است، اما نمی‌توان بدون سند گفت که هدف آن حمله یا تجزیه ایران است.

این تمایز بسیار مهم است: مهار ایران برابر با تجزیه ایران نیست.

حتی ممکن است ترکیه و پاکستان از فروپاشی کامل ایران متضرر شوند. فروپاشی یک کشور بزرگ در مرزهای ترکیه و پاکستان می‌تواند به معنای افزایش ناامنی مرزی، مهاجرت، فعالیت گروه‌های مسلح و رقابت قدرت‌های خارجی باشد. از این منظر، برای برخی کشورهای منطقه ممکن است یک ایران ضعیف اما باثبات، از یک ایران فروپاشیده و چندپاره مطلوب‌تر باشد.

اما ترکیه چه نفعی از یک ایران ضعیف دارد؟

ترکیه از یک سو نمی‌خواهد ایران به قدرت مسلط منطقه تبدیل شود؛ از سوی دیگر، فروپاشی کامل ایران نیز می‌تواند برای ترکیه خطرناک باشد.

بنابراین سیاست مطلوب آنکارا ممکن است نه نابودی ایران، بلکه محدود کردن قدرت منطقه‌ای ایران و جلوگیری از تبدیل شدن تهران به مرکز یک بلوک رقیب باشد.

این سیاست با تلاش ترکیه برای تبدیل شدن به یکی از قطب‌های اصلی منطقه سازگار است. در چنین چارچوبی، رقابت ترکیه و ایران الزاماً به معنای جنگ مستقیم نیست؛ بلکه می‌تواند رقابتی طولانی بر سر نفوذ، مسیرهای تجاری، انرژی، قفقاز، عراق، سوریه و آسیای مرکزی باشد.

و مسئله کردها؟

در تحلیل نقش ترکیه، نمی‌توان مسئله کردها را کاملاً نادیده گرفت.

هرگونه تغییر جدی در مرزها و ساختار سیاسی ایران می‌تواند مستقیماً بر معادلات کردی در ترکیه، ایران، عراق و سوریه اثر بگذارد. به همین دلیل، اگر روزی ایران دچار فروپاشی سرزمینی شود، ترکیه احتمالاً یکی از نخستین قدرت‌هایی خواهد بود که با دقت پیامدهای آن را دنبال می‌کند. این الزاماً به معنای مخالفت ترکیه با حقوق کردها یا حمایت از آن‌ها نیست؛ بلکه نشان‌دهنده یک واقعیت ژئوپلیتیک است: هر تغییر در ساختار سرزمینی ایران می‌تواند توازن حساس مسئله کردها در کل منطقه را تغییر دهد.

آیا این همان «ناتوی اسلامی» است؟

هنوز نه.

این توافق فاقد بسیاری از ساختارهای نهادی ناتو است.

اما اگر همکاری میان سه کشور به ایجاد فرماندهی مشترک، رزمایش‌های منظم، همکاری اطلاعاتی، هماهنگی دفاع هوایی، توسعه صنایع دفاعی مشترک و سازوکارهای واکنش نظامی مشترک منجر شود، آن‌گاه می‌توان از تولد یک بلوک امنیتی واقعی در جهان اسلام سخن گفت. بنابراین «ناتوی اسلامی» فعلاً بیشتر یک تعبیر تحلیلی است؛ اما توافق مکه می‌تواند یکی از نخستین گام‌های عملی در این مسیر باشد.

آمریکا؛ مخالف یا برنده؟

هنوز نمی‌توان گفت آمریکا طراح این توافق بوده است. اما واشنگتن می‌تواند از نتیجه آن سود ببرد. کشورهای منطقه با ایجاد ظرفیت‌های دفاعی مستقل‌تر، بخشی از بار امنیتی را خودشان تحمل می‌کنند و آمریکا می‌تواند با هزینه کمتر همچنان نفوذ خود را حفظ کند. در عین حال، این تحول نشان می‌دهد که کشورهای منطقه نیز در حال ارسال پیامی به واشنگتن هستند: امنیت ما نباید فقط به تضمین یک قدرت خارجی وابسته باشد.

چین و روسیه چه می‌شوند؟

توافق مکه تنها برای آمریکا اهمیت ندارد.

چین روابط اقتصادی و انرژی گسترده‌ای با عربستان دارد و با پاکستان نیز روابط راهبردی نزدیکی دارد. هم‌زمان، چین روابط مهمی با ایران نیز حفظ کرده است. بنابراین پکن احتمالاً بیش از هر چیز به دنبال حفظ ثبات، جریان انرژی و مسیرهای تجاری خواهد بود. روسیه نیز با ترکیه، ایران و کشورهای عربی روابط پیچیده‌ای دارد و هر تغییر در معماری امنیتی منطقه می‌تواند بر نفوذ مسکو اثر بگذارد.

به این ترتیب، توافق مکه ممکن است به بخشی از رقابت بزرگ‌تر قدرت‌های جهانی برای شکل دادن به نظم آینده خاورمیانه تبدیل شود.

ایران؛ بیرون از اتاق تصمیم؟

شاید مهم‌ترین پرسش برای تهران این نباشد که:

«آیا این توافق علیه ایران است؟»

بلکه این باشد:

«آیا ایران در حال خارج شدن از مرکز تصمیم‌گیری درباره نظم آینده منطقه است؟»

اگر کشورهای منطقه شبکه‌های امنیتی، اقتصادی و نظامی خود را به یکدیگر متصل کنند، ایران ممکن است با شرایطی روبه‌رو شود که دیگران درباره نظم جدید منطقه مذاکره می‌کنند و تهران بیشتر در جایگاه واکنش قرار می‌گیرد.

این می‌تواند از یک تهدید نظامی مستقیم نیز مهم‌تر باشد. زیرا قدرت فقط با موشک و ارتش سنجیده نمی‌شود؛ قدرت یعنی توانایی نشستن پشت میز و تعیین قواعد بازی.

از عثمانی تا ناتوی اسلامی؛ بازی بزرگ ترکیه

توافق مکه را می‌توان در یک چارچوب بزرگ‌تر دید: ترکیه در تلاش است از میراث تاریخی خود برای ساختن نفوذ معاصر استفاده کند.

این به معنای بازسازی امپراتوری عثمانی نیست؛ اما می‌تواند به معنای بازگرداندن ترکیه به مرکز معادلات مناطقی باشد که زمانی تحت نفوذ عثمانی قرار داشتند. اگر این روند با قدرت نظامی، صنایع دفاعی، اقتصاد، روابط با کشورهای عربی و آسیایی و ائتلاف‌های جدید ترکیب شود، ترکیه می‌تواند به یکی از مهم‌ترین معماران نظم جدید خاورمیانه تبدیل شود. و شاید به همین دلیل، توافق مکه فقط یک پیمان دفاعی نباشد.

شاید این توافق بخشی از داستان بزرگ‌تری باشد: تلاش برای ساختن نظمی که در آن قدرت‌های منطقه‌ای، به‌ویژه ترکیه، دیگر صرفاً بازیگران صحنه نیستند؛ بلکه خودشان قواعد بازی را تعیین می‌کنند. از میراث عثمانی تا «ناتوی اسلامی»، مسیر هنوز طولانی است؛ اما آنچه امروز در مکه رخ داده، می‌تواند یکی از نشانه‌های آغاز این مسیر باشد.

نویسنده: صنم روشنی  

8-8-2026

Associated Press (AP) — اصل توافق دفاعی سه‌جانبه و مفاد آن 

AP News

The Washington Post — جزئیات توافق و زمینه ژئوپلیتیکی. 

The Washington Post

Chatham House — تحلیل نقش ترکیه و انگیزه‌های راهبردی آنکارا. 

Chatham House

Al Jazeera Centre for Studies — تحلیل شکل‌گیری معماری امنیتی جدید منطقه. 

Al Jazeera Centre for Studies

The Guardian — بحث درباره ماهیت «NATO-style» توافق و پیامدهای منطقه‌ای آن. 

theguardian.com

 

محتوای مقاله صرفاً منعکس کننده دیدگاه های نویسندهاست و یارسانمدیا هیچ مسئولیتی در قبال آن ندارد.

بازدیدها: 58