Yarsanmedia Yarsan Democratic Organization Official Website
یارسان مدیا
سه شنبه، 23 فوريه 2021
(تەفرەنج! ئی بابەتە وەخت خوەی لە گۆڤار (کۆپنهاور) سەر وە ئەنیستیتیو کورد لە کوپنهاک وڵاوبیەسوە.
نوویسەر وە هەوەجەی زانێت ک ئی بابەتە وە بڕێگ دەسکاریوە، وە بوونەی ٢١ فوریە رووژ جەهانی زوان
داڵگی لە سایت (سازمان دمکراتیک یارسان) یچ وڵاوی بکەیتوە).
سەرەتایگ ئەڕا ئانالیزکردن کردن نەخش زوان فارسی لە ژینوساید کردن زوان کوردی جوور نمونه.
ن.حشمەت خوسرەوی
(( هەر زوانێگ خزمەتێ بکەیت یا کار ئەڕای بکەیت، توانێ پێشکەفێت و ئەگەرهیل و تواناییەییل خوەی جوور یەی زوان وە توانا نیشان دەیت)) (نوام چامسكی)
پوختە (Abstract)
ئی بابەتە خوەندنەوەیگ ئەکادیمی و جامهشناسانهس لە باوەت نەخش زوان فارسی و ژینوسایدكردن زوانەیل ترەگ و له ناویچیان كوردی جوور نموونە. ئامانج سەرەکی بابەتەگە ئەوەسە ک وە پشت بسان وە چەن چهمك یا مهفهووم ئەکادیمی لە وێنەی سیاسەت زوانی، وە دامەزراوەکردن زوان، فرە زوانی، لینگویسیزم( رەگەزپەرەسی زوان)، لینگویسید( کوومهڵ كوشی زوان) و گیچەڵ سەپانن زوان فارسی وە سەر زوان کوردیا جوور نموونە لە یەی ژینگهی کولونیاڵ بخەیته وەر باس و شیەوکردن. لەلایك تروە، نەخش پرۆسهی دەوڵەت مودڕن ئێران لە زەمان مودڕنیتە هەر لە دەورەی پاشایەتی تا زەمان جموری ئسڵامی و هەمیچ کارگەری زوان فارسی لە سەر ئی پرۆسهیله تاوتوی کریەت.
جێ وەتنە ئی بابەتە پشت بەستیەسە ویرورای چەندین ویرمەند وە ناودەنگ جەهان ک هەرکامیان شوون دەسێان لە سەر مەسەڵەی زوان و چهمكهیل کلک نیشان کریاگ بان دیارە. ئەرا جەمەوکردن مەتریاڵ ئی بابەتە پشت بەسیاس وە کەتاوەیل ئەکادیمی و بابەتەیل ئەکادیمی ک لە توڕ ئێنترنیت بڵاوکریاسوە. لەلایێگ تروە ئەڕا جەمەوکردن مەتریاڵ ئی بابەتە لە متود یا رەوش وێژەی یا ئەدەبیات(Literature Study)کەڵک وەرگریاس. وەماناێگ تر، لەی بەشە ئەو بنگە یا بنەوا تئورییەیلە ک لەیەوەر وەلایەن کەسەیل ترەگوە ئەنجام دریاس ، لەی بابەتە لیێان ئسفادە کریاس.لە ئەنجام ئی خوندنەوە، جواو پرسیار سەرەکی بابەتەگە وە پشت بەسان وە سەرچەوەگەیل جێ باوهڕ وە شێوەی بابەتیانە دریاسوە. ئەنجامەیل بابەتەگە باس لەوە کەن ههم دەسەڵاتهیل وەرین ئێران و هەم دەسەڵات ئیسەی ئێران لە رێ کەڵک وەرگرتن لە زوان فارسی جوور چەکێگ ئیدولوژێک توانستنه زوان خوەیان یانێ زوان فارسی جوور زوانێگ فەرمی پێشبخەن. یەکێک لە کارگەرییەیل ئەچنەو سیاسەتێگ بیەس وە بایس دورس كردن یەی ژینگهی کولونیال ولە ئەنجامدا فەرهەنگ رەگەزپەرستی زوان و هەرلەیوا کوومهڵ كوش كردن زوانەیل ترەگ وکوردی جوور نموونە لە لێ کەفتیەسوە. وە گشتی، لەهەل و مەرجێگ لەیوا و لە ئەنجام پرۆسەی دامەزرانن دەوڵەت-نەتەوە لەسەر بنەوای تاقە نەتەوە وتاقە زوان ، زوان کوردی و بهردهنگهیلیى(موخاتبهیلی) دووچار گیچەڵ یا تونوتێژی زوان بینەس.
کەلەمەگەیل کلیدی: Language Policy, Bilingualism, State, Institutionalism of Language, Linguicism, Linguicide
پێش وەتن:
بێگومان هەر کام لە نەقڵ قەوڵەیل بان ک هی بیرمەند و نوویسەرەیل وە ناوەدەنگ جەهانە، توانێد نەخش و کارگەری زوان ،پەیوەندی بەین زوان داڵگی و هژمونی زوان دەوڵەت باڵادەس نیشان بیەیت. مەبەست لە هژمونی زوان باڵادەس ، زوان فارسیە کە لە سەد ساڵ وەرین تا ئیسە باڵادەسی خوەی وە سەر زوانەیل ترەگ لە وڵاتێک ساختە و دەس ساز وە ناو ئێران سەپانیەس . زوان کوردی جوور نموونە ساڵان فرەیگە لە وەرانوەر سیاسەت هژمونی خوازی دەوڵەت ئێران ئەڕا پارێزان مەوجودیەت خوەێ پادایەسەگەز.
لکانن چمک هژمونی وەل باڵادەستی دەوڵەت لە رێ زوانوە وە خاتر ئەوەسە ک کەسیک جوور گرامشی ها لە سەر ئەو باوەڕە ک هژمونی پەێوەسە وە دەسەڵات دەوڵەتوە و دەوڵەت ئێرانیچ ساڵەیل فرەێگە پەرە وە هژمونی خوازی خوەێ دایەس ئەویش لە بارەیل فەرهەنگی و ئیدولوژی و هەرلەیوا کەڵک وەرگرتن لە دامەزراوەگەیل کوومەڵگەی مەدەنی کە بەشەیل پەروەردە، بنەماڵە، ناوەندەیل دینی و سوشیال میدیا لە خوەێ گرتیەس. هەڵبەت ناسین کودەیل دەوڵەت ئێران و پلانەیلی ئەڕا ئەڕاسەقامگیر کردن زوان فارسی و ژینوسایدکردن زوانەیل ترەگ هەم هەوەجە وە مینەوانی مەیدانی و زانستی دێرێت و هەمیچ وەخت ئەڕا ئەوەیکە تەمام لایەنەیل لیخن ئی گیچەڵە شیەو بکریەت.
ئی بابەتە کە ئیسە ها لەوە ردەستان هوویچ وەخت تەقەلایگ نیە ئەڕا هەلاجی کردن یا شەوق خستنە سەر تاریخ زوانەیل وە ناو ئێرانی یان بەراوکردنیان وەل دیالکتەیل زوان کوردی، بەڵکوو فوکوسبنەڕەتی ئی بابەتە ها لە سەر ئانالیزکردن نەخش زوان فارسی لە دروستکردن پرۆسەی دەوڵەت-مودڕن لە ئێران و لە لایک تروە ژینوسایدکردن زوانەیل ترەگ لە ناو یەی جوقرافیا و سەرزەمین پان و وەروڵا کە وە فەڵات ئێران ناسیەت.
هەر لەیوا ،ئی بابەتە وە هوویچ شێوەیگ دژایەتی وەل زوان ، فەرهەنگ یا نەتەوەیگ تر نیە و تەنیا خوازێد لە نورینێگ سوبژکتیڤانەوە جوواو پرسیار بنەڕەتی ئی ئانالیزە بیەیتوە کە لە لە خواروە کلک نیشان کریەت.
وە ماناێک رووشنتر، ئی مینەوانیە ،تەقەلا کەیت ک وە پشتیوانی چەن چمک زانستی و ئەکادیمی گیچەڵ زوان کوردی لە ناو سیستم کولونیالیزم ئێرانی تاوتوی بکەێت و هەمیچ خەتەراتەیل نژادپەرەسی زوانی و هەمیچ ژینوساید زوان کوردی وە لایەن دەوڵەت داگیرکەروە حالی بووت ک بەشکەم بووتە رێچارەیێگ ئەڕا پاراستن زوان داڵگیمان و چونیەتی ململانی کردنوەل کولونیالیزم ئێرانی و برەوخوازی(Promotion-oriented) ئی سیستمە.
بابەتەگە دابەش کریاس وە سەر دوو بەش سەرەکی. بەش یەکم ،واتە سەردەم مودڕنیتە و پەێڕەوکردن سیاسەت زوان وە ئامانج دروس کردن دەوڵەت مودڕن یا پرۆسەی نەتەوەسازی لە ئێران. لەی بەشە شەوق خریەتە سەر سیاسەت زوان لە لایەن پەهلەوی و جموری ئسڵامی و چونیەتی پەراوێزخستن زوان کوردی جوور نموونە . بەش دوێم و ئاخریش دانریاس ئەڕا ئانالیزکرن بنەواگەیل تئوری کولونیالیزم زوانی و لایەنەیل لینگویسیزم و لینگویسید ئەڕا ئەوە بتوانیم جوواوێگ زانستی ئەڕا پرسیار سەرەکی ئی مینەوانیە بوینیمەوە:
ئایا زوان فارسی چ کارگەریێگ داشتیەس لە پرۆسەی دەوڵەتسازی مودڕن لە ئێران و لە شوونێ ئایا زوان کوردی لە ئەنجام ئی پروسە ژینوساید بیەس؟
بەش یەکم: مودڕنیتە، پرۆسەی دەوڵەت- نەتەوە جە لایەن ئێران و نەخش سیاسەت زوانی
چوارچوو یا كۆنسپت زوورم دەوڵەت-نەتەوەگەیل مودڕن لە سەر بنەوای یەی زوان و یەی نەتەوە بنیات نریانهس. لەیره پرسیار گرنگێک سەر هەڵدەی ئەویش ئەوەسە ک ئایا دیسکورس سیاسەت زوان لە ئێران لە سەر چ بنەڕەتێگ دامەزریاگهس و تا چەنێگ توانستیه کارگەری خهراو یا خەراو لە سەر ژینگهی بەردەنگەیل زوان کوردی و هەمیچ شێوانن ناسنهمهی نەتەوەی کورد لە خوهرههڵات کوردسان لە شوون خوەی وهجێ بیلێ؟
جێ باسە کە هەر زوانێگ توانێد نەخش و کارگەری وەرچەووێگ لە سەر پرۆسەی نەتەوەسازی و مودێڕنیزاسیونا بوینێت. ئەگەر لە یه کونتکست ئێرانیوە بنووڕیمە ئی بابەتە لەیوا دوینیم کە ئێرانیەکان ئەرا جار یەکم لە ئاخرەیل قەڕن ١٨ و ئەوەڵەیل قەڕن ١٩ کەفتنە ویر گرنگیدان وە زوان فارسی ئەڕا نەتەوەسازی وە شکڵ مودڕن. لە لاێک تروە، هاووەخت گەرد دەسوەپێکردن مودڕنیتە، ئاڵوگوڕێک قویل و پارادیگماتیک لە دیسکورس زوان فارسی قەومیا.
ئەوە بی لە زەمان مەحمەد شا قاجار بڕ دریا کە چەندین ناوەند خوەندن واز بکریەت کە یەکیک لە وەرچەووترین ئەنجامەیل ئی پرۆسە، دانان ( دارالفنون) جه ساڵ ١٨٥١ بی. جێ وەتنە لە ئەوەڵەیل دەیەی ١٩٠٠ ئی ناوەند پهروهردهییه بی وە یەی پولیتکنیک گەورا کە ئەو وەخت خاون ٣٥٠ خوەندکار بی و بەشێک لەو خوهندكارهیله وە مەبەست درێژەدان وە خوەندن ئەویچ لە ئاست با ڵا ئەڕا وڵاتەیل ئرووپایی كلیان كردن.
لە لاێک تروە، چەن کالیج لە شارەیل گەورای ئێران جوور تەێران، تەورێز و ئسفەهان واز کریا و ئەڕا هازدان و وەرەونوابردن زوان فارسی چەن رومان وە پشتیوانی دەوڵەت لە زوانەیل خارجیوە هەڵگەردانن ئەڕا سەر زوان فارسی .
کاناڵەیل چاپەمەنی لە ناو و دەیشت وڵات کەفتنە کار ئەڕا هاوردن یا تەولید ئایدیای وڵاتەیل رووژئاوایی ئەڕا ناو ئێران و هەر ئی کاریچە بی وە فاکتورێک ئەڕا سازبین شووڕش مەشرووتە لە ئێران و پاشەکشە وە دەسەڵات ئەو وەخت قاجاڕەێل .لە ئەنجام ئی کارە ، موزەفەردین شا ناچار بی مل ئەڕا سازکردن هەڵوژاردن گشتی لە ئێران بچهمنێت و هەر ئەو وەختە مەجلس شەورای ملی جه ساڵ ١٩٠٦ دانریا.
جێ وەتنە، لە قانوون مەشرووتە ک هەڵەوگەردیەت ئەڕا ساڵ ١٩٠٦، هوویچ ئاماژەیگ وە زوان رەسمی ئێران نەکریایهس، وەلێ مەجلس شەورای ملی، وە زیای كردن بەندێک لە نزامنامەکەیان، هەنگاو یەکم وەرەو سیاسەت زوانی( language Policy ) لە ئێران دەسوەپێکرد. وە پای ئی بەندە ، مهشیا نمایندەگەێل مەجلس شارەزای شێوەی نوویسان یا (( رسم الخط)) فارسی بون .جێ وە ویر خستنە ک جمشتەیل ناسیونالیستی فارس هەر ئەو وەخت وە کەڵک وەرگرتن لە كانتكستهیل زوان و تاریخ، جوور وەسیلەگەیل ئیدولوژیک لە پێناسەکردن ئێران جوور تاقە دەوڵەت و تاقەزوان سەرکەفتن.
لە ئەنجام ئی سیاسەتە، مەسەڵەی فرە ئتنیگ و فرەزوانی وڵات خریا پشت گووش و ئێران جوور وڵاتێک ک خاون یەی زوان و یەی فەرهەنگ و یەی زوان ئەدەبیە، پێناسە کریا.لە لایک تروە، ناسونالیسزم فارسی وە رابەری رەزاشا پەهڵەوی و کوڕەگەی وە مەبە س ئنکار و فەرامووش كردن فرەرەنگی ئەتنوزوان لە ئێران هەر ئهو مودڵ یا دیسکورس کەمالیستی پەێڕەو کردن.
ناوبریاگ وە کەڵک وەرگرتن لە دیسکورس کەماڵیستی-ڕەزاشا و لە ژێر کارگەری ئایدیاگەیل مسهفا کەماڵ ئاتاتۆرک سیاسەتێگ نژادپەرەستانە لە تەمام بوارەکان وە تایبهت لە بوار زوان پەیڕهو کرد، ئەویش لە رێ کەڵک وەرگرتن لە زوان فارسی جوور وەسیلەیێگ ئەڕا چەوساندنەوەی بەردەنگەیل زوانەیل ترەگ بێجگە لە زوان فارسی. ئی سیاسەتەی دەوڵەت ئەو وەخت ئێران توانێد پڕ وە پوست یەی نەقڵ قەوڵ وە لایەن نوویسەر کوچکردگ کورد بوود ک هوویشێد:
((ئهگهر زوان داڵكی من بنهڕهت دهوڵهتهگهی تو وهلهرزه تێرێت، ئیه نیشانهی ئهوهسه ك تو دهوڵهتهگهت له سهر خاك من بنیات نایتهس)) (مووسا عانتەر)
یەکیک تر لە سیاسەتەیل نژادپەرەسانەی رەزاشا لە بوار زوانوە ، دامەزارانن فەرهەنگستان زوان و کومسیون جوقرافیا بی. جێ باسە کە ئەو کومسیونە ((ناو)) سەدان ناوچە، شار، شارسان و ئاوای ئاڵشت کرد. یەکیک لە نیشانەگەیل سیاسەت زوان زەمان رەزاشا ، کەڵک وەرگرتن لە تاقە زوان فارسی بی ئەڕا تابڵوەکان، سمبوڵەیل شوونە گشتیەکان، نامەی تجارەتی و تەنانەت کار ڤیزیت.
لە لایک تروە، فەرهەنگستان زوان و ئەدەب ئێران، تێرمینۆلۆژی و زاراوەگەیل مودیریەتیچ هەڵەوگەردان ئەڕا سەر زوان فارسی. لە پاڵ ئی تەقهلایله، رەزاشا بڕیاردا کە ئیسفاده كردن لە هەر جوورە فورم نووسریاگ وە زوانەیل ترەگ بایهس قهیهخه بکریهت. وهیجووره فارسی وە دەستوور شاهانە ، بی وە زوان رەسمی ئێران. زمانەێل ترەگ لە وێنەی کوردی یا دیالێکتالیزە کریان یا لاخوارەگەی جوور زاراوهیێگ له زوان فارسی حەساو کریان.
زەمان جموری ئسڵامی
ویروڕاکان لە سەر مەسەڵەی فرەزوانی لە ئێران، لە ساڵەیل ئەوەڵ وەسەرکار هاتن جموری ئسڵامی فرەتر لە سەر بنەوای ئەرزشەیل ئسلامی تاریف کریانەس. هەر لەیوا لە قانوون بنەڕەتی جموری ئسڵامی دوو مادە ئهڕا باسكردن زوان یانێ مادهی ١٥ و مادهی ١٩ دانریاس.
وەپاێ مادەێ ١٥ زوان و ڕێنوویس و زوان هاوبەش خەڵق ئێران، فارسییە. تكستهیل فەرمی و تەمام کەتاوەێل پهروهردهیی بایهس وە زوان فارسی بووت. وەلێ، کەڵک وەرگرتن لە زوان بوومی و قەومی و دەزگاگەیل رەسانن و چاپەمەنی و هەرلهیوایچه فێرکردن ئەدەبیاتیان لە مەدرەسەکان لە پاڵ زوان فارسیوه ئازادە.
ئی کارە هەمان سیاسەت دیالیکتیزەکردن و مینیۆریتیزەکردن زەمان پەهڵەوییە. جێ وەتنە کە مادەی ١٥ تا چەند ساڵ وەر لە ئیسەیچ پراکتیزە نەکریا و تا هێمانیش فرە سنووردارە. یانێ لە پراکتیکدا هەر ئەو جور ك فیشمهن(Fishman) باس کەێت، جموری ئسڵامی لە حاڵ حازر، ((سیاسەت بێ سیاسەتی)) لە باوەت زوانەكان تر ناو ئێران جێوەجێ کەیت. وە مانایێگ تر، هەوەجە نیە کە جوور زەمان رەزاشا لە رێ دەزگاگەیل قەوی و دەزگای ئامووزش وەرفراوان سیاسەت دوچەوەکی و سەرکوت پەێڕەو بکەیت . چویكه جموری ئسڵامی وە کەڵک وەرگرتن لەی مودڵە کە کلک نیشان کریا، کارێک کەیت کە توزە توزە زوانەیل غەێرڕەسمی لە ناو بچن. گاههس هەر وەی خاتره بووت کە لە حاڵ و رووژ ئیسە زوانەیل غەێر فارسی لە پەیوهس وەل پەێوەندییەیل ئشتماییا وهرتهسك كریانهس.
وە پاێ قسەی بێهرووز شوجاحی رووژههڵاتناس لە دانژگای ئوپسالا لە سوئد، لە تئوری فێربین یا هوکارە بین زوان، دو ئاست جیاجیا ههس، یانێ زوان قسەکردن و زوان پەروەردە یا زوان ئەکادیمی. زوان قسەکردن رووژانە لە رێ چالاکیەیل ئشتمایی لە وێنەێ گەمە، رەسانن، دیالۆگ رووژانە، باسکردن وەسەرهات و روویداوەگان، هاوردنە سەر زوان تەجروەگەیل شەخسی یا دەربڕین ویروراگەیل شەخسی، پێشکەفێت.وە مانایك شەفافتر زوان قسەکردن یا دیالۆگ لە ناو یەی کونتکستدا جێ گرتیەس، یانێ ئایەم لە رێ ئاماژەگەیل کونتێکستوئێلدا لە لێیان حالی بووت. هەر وەی خاترە چەن عونسرێگ ئەڕا وێنە ئاماژە لە رێ دەموچهو، زوان بەدەن و فرە حاڵەتەیل تر خاون ئەهمیەت مهخسووس وە خوەیانن.
لەیوا دوینیمن کە زوان قسەکردن لە رێ پەێوەندییەیل ئشتمایوه بەرجەستە بوت یا مانا پەیا کەیت و هەر وەی خاترە هەوەجەی فرەیگ وە چالاکی وەروەڵاو کوگنیتیڤ(Cognitive) نەێرێت. وەلێ زوان ئەکادێمیک یا زوان پەروردە زوانێک ئابستراکتە، خاون دیسکورس بەرز ئەکادیمیێگه و لە کونتكست پهروهردهیا، جوور مادەی دەرسی لە ناو مەدرەسەکان دەرس دریهت.
مودڵەیل یا فورمەیل زوان ئەکادیمیک بریتین لە بەراورد، کۆنتراست، پێناسە و پۆلین كردن، پێشبینی، ئانالیز، ئاگاداربین و ئەنجامگیری، هەڵسەنگانن، ئارگومێنتاسیۆن، وە قەناعەت ڕەسانن و پارێزان.هەر وەی بوونەوە زوان ئاکادێمیک فرەتر هەوەجە وە چالاکی یا موبارزەی کۆگنتیڤ دێرێت. لە ژێر شەوق ئی تئوریە، ئەو مناڵهیله ک پەیوهندی زوان قسەکردنیان وەل زوان ئاکادێمیک نەوت، لە روی بنەواگەیل سایکۆلینگویستیک یا زوانەوانی ئشتمایی تویش گیچەڵ بوون. ئەڕا وێنە بەردەنگهیل زوان کوردی وە خاتر ئەوەی ك زوان داڵکییان وەل زوان پەروەردە یا ئاکادێمیک تەوفیر دێرێت ،پلکیەن وە گرفتەیل خواروه:
- توانای زوان ئەکادیمیان ئەڕا سەرکەفتن لە بوار پەروەردەوە تەوفیر دێرێت وەل توانای زوانێک کە رووژانە وەپێ قسەکەن.
- یانێ توانای ئاکادێمیک زوان هەوەجە وە ئەوە دێری کە لە بار گەنجینەی کەلەمە و دەستوور زوانوە وەرفراوان بووت یانێ دیسکورسێک ک بتوانێ مەرز قسەکردن یا گفتگوو ئشتمایی و رووژانە بخەێتە پشت سهر.
- هەر وەی بوونهوه ئنتقاڵ توانای لە بوار زوان ئاکادێمیک زەمانێک لە بەین دوو زووان ئمكان دێڕیت، کە هەردک زوانەگه لە مەدرەسەکان وە شکڵ هاوسان بچووتە نوا. گاههس هەر وە خاتر ئی مهمهره بووت کە ئنتقاڵ شارەزای زوان ئەکادیمیک لە بەین زوان فارسی و کوردی ئەڕا منداڵەیل کورد جوور نموونە سەختە. داتاگەێل دڵنیاكهر وە ئەنجامێگ رەسینەس ک توانای مناڵ كهمینهیل وە شەرتێگ رەسێت وە ئاست توانای مناڵ زوورینهیل کە لاخوارەگەی بتوانن هاووەخت وە هەردک زوانەگە ئامووزش بوینن. ئیە وەی ماناسە ک ئەو مناڵەیله وە دوو زوان ئامووزش دوینن، بەردەوام خەریک تەمرین زوانن و ئی کارە بووت وە مەمەر بەرزەوکردن وشیاری عەمەڵی زوانیان و هەمیچ فوکوس ئەنتەلەکتوئێلیان قویلتر بوتوه.
زوان لە یەی دەردویر کولونیال
ئیجوورە دابنەیمن کە زوان کوردی هەوەجە وە ئیە نەێرێت کە بووت وە زوان پەروەردە یا ئامووزش. پەس ئەو وەخت زوان کوردی تا چ ئەنازەیگ توانێ بووت وە وەسیلەیگ ئەڕا ئنتقاڵ فەرهەنگ یا شوناس نەتەوەیی خوەێ؟ وەرجە ئەوە جواو ئی پرسیارە بیەیموه با ئانالیزێکی ویلیامز(Williams) لە باوەت پەیوهندی بەین زوان و ئەدەبیات بخوەنیمن.
(( زوان و ئەدەبیات وەل یەکا توانن بوون وە وەسیلەیگ ئەڕا ئنتقاڵ باسکردن تاریخ و وەیجوورە کاراکتر ئشتمایی دروس کەن)). پەس ، ئەگەر شەخس کورد لە سیستم ئامووزشییا هوویچ ماتەوایێگی ئەدەبی پەیوهس وە سەرمایەی فەرەنگی خوەی وەرنەگرێت، چ جوور توانێت وەسەرهاتەیل خوەێ كلك نیشان بكهیت؟ ناوت لە فكرمان بچووت کە یەکیک لە گرنگترین کارکرد یا فانکشنەیل زوان هەڵەوگەردیەت ئەڕا لای نەخش زوان لە هاوردنە سەرزوان رێئالیتە چویكه زوان تەنیا وەسیلەیێگ وئهڕا دیالۆگ یا قسەکردن نیە ،بەڵکوو زوان چراخ یا رێ نیشاندهرێگه ک کەسێگ لە وێنەی ئێدوار ساپیر. جوور (( رێئالیتەی ئشتمایی)) ناوی بەیت.
لە لایک تروە، زوان خاون پوتانسیاڵ تایبهت وە خوەیە کە بووت وە مەمەر گارنتی کردن ئەرزشەیل فەرەنگی یانێ وەختێک مناڵیك فێر زوانێک بووت، هاووەخت لە رێ زوانوە فێر دیاردەگەیل تریش بووت و هەمیچ لە پاڵ ئیانە، مناڵ هووکارەی مانا و ئەرزشەیل پەیوهس وە فەرهەنگ خوەیچێ بووت کە وە قەوڵ بیرمەندێک جوور هلیدی(Halliday) ئی کارە تەنیا لە رێ سیستم فەرەنگی و گرامروه ئمکان دێرێت.ئیسە ئەگەر کەیس فەردێگی کورد گەرد ئستدلال زانستی هلیدی بەراورد بکەیمن دوینیمن کە ژینگهی ئامووزشی و ژینگهی کولکتیڤ زوان فەرد کورد لە یەک داوڕیانەس ، ئەویش وەخاتر ئەوەیك ژئوگرافیا یا سەرزەمین بەردەنگەیل زوان فهرد کورد کولونیزە کریاس.
وە قەوڵ شوجاعی یەکیک لە گەوراترین ریسکەیل یا فاکتورەیل میرات کولونیالیزم زوانی ئەوەسە کە وە جوورێگ کارگەری مەنفی لە سەر كوومهڵگهی کولونیزەكریاگ هیلیتە جێ کە ئی كوومهڵگه ناتوانێت رێئالیتی خوەی بارێتە سەر زوان.
جێ باسە کولونیالیزم زوان، خاون مەکانیزم تایبهت وە خوەیە و وە پاێ قسەی شوجاعی خود پرۆسهی کولونیزەکردن ئەگەریش وە جەبر بووت، وەلێ راگرتنەکەی لە رێ پروسەگەیل شاراوەی هەژمۆنتیک جێوەجێ کریەت، یانێ قازانج کردن دڵ و فکر كوومهڵگهی کولونیزەکریاگ لە رێ مەشرووئیهت دان وە فانکشن یا کارکرد زوان، ئەدەبیات، رەسم و رسوم فەرەنگی، نورم یا ئەرزش ئشتمایی، ئەرزش و باەڕەیل زوان کولونیاڵ. وە گشتی لە رێ فەراهمکردن یەی ژینگهی کولونیاڵ.
ئەرا خاستر حالی بیین لە پەیوهندی بەین زوان و کولونیالیزم و ئینتەرنالیزەکردنی رێئالیتەی زوان کولونیال لە ناخوداگاهی ملهتهیل کولونیزەکریاگ خهراو نیە وەل یەکا ئانالیز یا شیكاری فانۆن بخوەنیم ک هویشێد:
(( هەر نەتەوەی کولونیزەکریاگ یا هەر هەر نەتەوەیگ کە کومپلێکسێکی خۆکەمبینین لە لای وه مردن و ناشتنی ڕەسانایەتی فەرەنگ خوەێ خوڵقێنریاگه- خوەی رویوەروی زوان نەتەوەی سایو ژیار یا شارسانی دوینێت، ک خاون فەرەنگ خوەیە. فهرد کولونیزەکریاگ وە ئەنازەی دویرەوکەفتن لە ستاتویس خوەی و خوەی گونجانن وەل ستاندارد و ئەرزشەیل فەرەنگی نەتەوەی کولونیاڵ خوەی نیشان دەیت.
وە دامەزراوەکردن یا نەهادینەکردن زوان (Institutionalisation of Language)
یەکیک لە دیارترین تەڵاشەیل نەتەوەی باڵادەس فارس ئەرا بنوڕکردن زوانەیل ترەگ و سەپانن فكر دەوڵەت-نەتەوەی فارس لە رێ وە دامەزراوەکردن زوان فارسی بیەس. ئیهیچه وهو ماناسه ك ئێران لە رێ سیاسەت زوانوە، زوان فارسی نەهادینە کردیهس و لەو وەختوە تا ئێرەنگە زوان فارسی ئهرزش پەیا کردیه . وە مانایگ تر، وە قەوڵ هابرماس زوان دهسڵاته و فارسەکانیش لە رێ دامهزرانن شوون ولوون زوانهگهی خوەیان بین وە خاون قودرهت فەروانێگ. هەر ئی کاریچە بی وە هووکار ئەوەی ك زوان فارسی جوور زوان سمبوڵ دهسڵات نیشتمانی لاێ فارسەکان و هەمیچ جوور پاڵپشتێگ ئەڕا نەتەوە سازیی ئێرانی ئسفاده لە لێ بکەن. ئەڕا پشتیوانی لەی نووڕینه بایس ئاماژە وە مادەی ٤ لە قانوون بنەڕەتی هەڵوژاردنەیل ساڵ ١٩٠٦ لە ئێران بکەیم لە بارەی شەرت و مەرج ئەڕا ئەو کەسەیله ک خوازن خوەیان هەڵوژنن :
یەکم: مهشیا فارسی وە خاسی بزانن.
دووێم: مهشیا خاون سەواد فارسی بون.
سێهم: مهشیا رەعیەت ناوخو بن.
. ئایەم توانێت بویشید ک یەکیک لە گرنگترین ئەرکەیل بنەڕەتی دەوڵەت-نەتەوە ئیەسە ك زوان دەوڵەت پێشبکەفێت و هەمیچ پتانسیڵ جێوەجێکردن کار و ئەرکەێل مودێڕن بگرێتە وەرەسەی خوەی. ئەڕا وێنە ئیمە دوینیمن ک کەسەیل دەسەڵاتدار لە ئێران وە پشتیوانی قودرهت سیاسی و قانوون نەخش و کارگەری زوان جێ پەسەند خوەیان لە بوارگەیل سیاسی و ئشتمایی کلک نیشان کەن و هەرلەیوا لە بوار پلەبەندی زوانی و پرستیژوە، زوانەگەی خوەیان رەسننە ئاست فره بەرزێگ. ئیسە ئیمە ئەگەر نووڕگهی کەسێک جوور (Anthony Liddicoat) وە بنەوا بگریم ئەڕامان دەرکەفێت ک یەکیک لە ئەرکەیل گرنگ دەوڵەت ئێران لە ١٠٠ ساڵ وەرین تا هێمان کولونیزەکردن زوان و فەرهەنگ کەمایەتیەیل نەتەوەیی ترەگ و زاڵ كردن زوان فارسی بیەس لە بوارگەیل پەروەردە، مودیریهت و مەدرەسەکان. لە راسییا، بەرد بناخهی پرۆسەی کولونیالیزم ئێرانی و تەقەلا ئەڕا وە فەرمی كردن زوان فارسی تایبەت وە نەتەوەێ فارس وە سەر زوان کوردییا هاووەختە وەگەرد وەقودرهت رەسین رەزاخان لە رێ کودەتاوە جه ساڵ ١٩٢١ و خوەی ناساندن جوور پادشای فارسەکان(King of Persia).
جێ وەتنە (رەزا خان) هەر جوور (کەماڵ ئەتاتورک) هەوەجە وە دەوڵەت یەکدەس و ناوەندگەرا ((Centralised State بی و هەر وەی بوونەوە ، بابەت وە فەرمی ناسین و سەپانن زوان فارسی جوور یەکیک وە کارکردەیل کولونیالیزم ئێرانی لە بوارگەیل پەروەردە و فێرکاری، جێوەجێ کریا. ئاچنەو بایتوە، جه ساڵ ١٩٢٣ سەرووک وەزیرەیل ئەو وەخت ئێران لە رێ ناردن بەخشنامەیێگ ئەڕا تەمام ئوستانەیل غەیرفارس داوا کەێت کە بایهس زوان فارسی لە تەمام مەدرەسەکان بوود وە زوان قسەکردن و نویسان و تەنانەت مالمەکانیش بایهس لە وەخت فێرکاری وە زوان فارسی قسە بکەن. لە لاێک تروە، رەزا خان وە کەڵک وەگرتن لە دەسڵات سیاسی خوەی زوان نەتەوەی فارس داسەپنێت وە سەر زوان کەمایەتیەیل نەتەوەیی ژێر دەس کولونیالیزم ئێرانی ک ئیە خوەێ جوورێک لەو كونتكستهیل یا کارکردەێلەسە ک دەوڵەت- نەتەوەی مودڕن ئێرانی لە سەرێ دامەزریاس.
دەسەڵات داگیرکار ئێران ئەڕا رەسین وە مەرامەیل خوەی کەڵک لە هژموونی یا باڵادهسی زوان وەرگرێت وه قهوڵ میشل فۆكو و لهو لایچوه ئەڕا چەسپانن سیاسەت داگیرکاری خوەی تەقەلاکەی ک مەسەڵەی کولونیالیزم لە رێ زوانوە لە فكر، نووڕین و تەنانەت قسەکردن روژانەیش لە ناو كوومهڵگه، نورمالیسێرا بکەیت. چویكه وە قەوڵ (Woolard) سیاسەت یا ئیدیولوژی زوان پێکهاتیێه لە کوومەڵێگ نمایش یا جویلە ک گوزارش لە پەیوەندی نەپچریاگ لە بەین زوان و ئنسان لە زنهی وشتمایی و رووژانەی خوهیا كهیت. هەر وەی خاترە، ئیمە دوینمن ک زوان کوردی هەر لە زەمان پەهلەوی تا هێمان گەرد گیچەلەیل فرەیگ رویوەروی بیە ک بێگومان سەوەو ئی کاریچە هەڵەوگەردیەد ئەڕا لاێ سیاسەت کولونیالیزم وە لایەن دەوڵەتەیل یەک لە دویای یهك ئێران تا رەسێتە ئیسە. وەلێ ئەڕا خاستر حالی بیین لە سیاسەت و مەرامەیل کولونیالیزم دەوڵەت ئێران خەراو نیە ک لە خواروە ئاماژە وە چەن خاڵێک بکەیم و بزانیم سیستم داگیرکەر وە چ لەونێگ زوان کوردی، تەن و فكر ئنسان کورد داگیر کردێهس؟
- سیستم کولونیالیزم ئێران ئەرا جێوەجێ كردن سیاسەتەیل داگیرکەری خوەی یەکم جار ژئوگرافیا و ژینگهی سیاسی، ئشتمایی، فەرەنگی و ئکنوومی رووژههڵات کوردسان جوور نموونه داگیر کردیەس و لە شوونێ زوان فارسی سەپانیەس وە سەر مەردم کوردا هەر لە گەورە شار کرماشان تا له ماكوووهو دهرچووت.
- هامێتەکردن زوان فارسی وەل کوردییا یا فرە جار لە رێ پێشخستن یەی کونسپت خەیاڵی و دەس ساز وە ناو ( فارسی کرماشانی) تەقەلا کەیت کە وە هەر جوورێک بیەس کودەیل زوان کوردی بشێوێنی یا کارێک بکەیت ک کوردەکان زوان داڵگییان لە وەرچەوویان بکەفێ یا بێ قوربهو بووت.
- وە ئستاندارکردن یا وە فەرمی كردن زوان فارسی لە تەمام بوارگەیل پەرورەدە و مودیریەت وە مەبەست سەپانن زوان نەتەوەی داگیرکەر و هەمیچ زەفت كردن و بنوڕکردن زوان کوردی.
لە بوار سوسیو-ئکنوومیوە(Socio–Economic) وە، زەینیهتیێگ لە ناو مەردم دروس کەی ک فێر بین زوان فارسی مەرج بنەڕەتیە ئەڕا پەیاكردن کار و مەیشەت رووژانە. لە رێ ئی سیاسەت داگیرکەرانەوە یەی ژینگهی كولونیالكریاگ ساز کەیت ئهڕا ئهوه ک بەردەنگهیل زوان کوردی ناچار بوون ک زوان فارسی جوور درەوەچێگ ئەڕا پێشکەفتن و پەێاکردن کار بوینن.
سیستم کولونیالیزم ئێران ئەڕا رەسین وە پلانەیل خوەی کارێک کردیەس ک تەمام کاروبارەیل ئشتمایی هەر لە سەنەدەیل لە داڵک بینوە تا رەسێتە بەرگەی لە دنیاچین گشتیان وە زوان نەتەوەی فارس جێوەجێ کریەت.لە ناو ئەچنەو سیستمێگ، لە جێ دورس كردن زەمینەی هاوسان ئەرا پێشکەفتن زوان و ناسینەی نەتەوەگەیل ترەگ، دەوڵەت مودڕن خوەێ لە سەر بنەڕەت دوچەوەکی و وە کویلەکردن ئەندامەیل كوومهڵگه دامەزراندیەس. وە مانایك تر، سیستم دەوڵەت – نەتەوەێ ئێران یانێ یەی دەوڵەت مودڕن لە ناو سیستم مۆدێرنیتەی کاپیتالیزم و لەیوا بیەس وە خاون خسڵەتەیل کولونیالیستی. وە قەوڵ واڵتر میگنۆلۆ ( Walter Mignolo) چمک یا مهفهووم مودڕنیتە ئەڕا خوەێ جورێگ یا ئێگوییکی ئاڵشتکریاگ ناو سیستم کولونیالیزمە.
ناوبریاگ ها لە سەر ئەو باوەڕە ک سیستم کولونیالیزم ک لە بنج و بناوانەوە لە ئرووپاوە هاتیەس و یەکیک لە مەمەرەیل پەێابین فكر مدڕنیتیە چویكه هوویچ مدڕنیهتیێگ وە بێ سیستم کۆلونیالیزم دروس نەویەس. هەر چەن دەوڵەت کولونیالیزم ئێرانی لە ئارگومێنتەیل یا دیسکورس سیاسی خوەیان فره تەڵاش کەن ک حەقیقەت کولونیالیزمی خوەیان بشارنوە وەلێ ئمرووژ دی هەر فەردێگی کورد وە دڵ و گیانوە هەست وە شونوارەیل و کارگەریەیل خەتەرناک داگیرکاری دەوڵەت ئێران وە تایبەت لە سەر زوان داڵگییان کەن. لە حاڵ و رووژ ئیسە، بەش زوورم کوردەێل پەێ وەی راسیە بردنەس ک ئەڕا چە لە خوەندن و نوویسان وە زوان داڵگییان جوور مافێگی گەردووینی بێبەشن.
سیاسەت زوانی لە ئێران (Language Policy in Iran) : ئمپریالیزم زوان، لینگویسیزم(نژادپەرەسی زوان) و لینگویسید(كوومهڵ كوشی زوان)
هەر ئەو جووره لە بان باسکردیم ، جه ساڵ ١٩٠٦ وەیلاوە یەکمین قانوون بنەڕەتی ئێران وە لایەن پەهلەویەگان لە ئێران پەسەن کریا و لەیوا زوان فارسی بی وە تاقە زوان رەسمی لە وڵاتێگ فره زوان(Multilingual country) . لە هی راسا، یەکمین گام یا هەنگاو ئەڕا سەپانن زوان فارسی وە سەر زوان کەمایەتیەیل ترەگ ئێران وە پشتیوانی قانوون بنەڕەتی و لە چوارچوو سیاسەت زوانی ئەو وەخت ئێران دەسوەپێکرد . ئامانج سەرەکی ئی کاریچە لە لایگ ئهڕا قایم كردن پایە یا کوڵەکەگەیل ناسیونالیزم فارسە و لە لایك تروە، ئتوار بەخشین وە حوکمڕانی نەتەوەی باڵادەس ئەڕا وە رەسمی ناسین زوان فارسی جوور تاقە زوان لە ئێران ئەویچ لە رێ جێوەجێ كردن یەی سیاسەت کولونیالیستی .
لەیوا دوینمین ک زوان فارسی و سیستم دەوڵەت-نەتەوەی ئێرانی لە قەڕن وەرین یا گوزەشتە تا ئیسەیچە وە پشتیوانی سیاسەت زوانی خوەیان نەخش وەرچەووێک داشتنەس لە ئیسولەکردن و داگیرکردن فكر و زەین فەرد کورد. وەپای نووڕین شوجاعی ئی پەدیدەی تازه تەنیا وە داگیرکەری ئاساییک پێناسە ناكریهت چویكه لە شوونێ داگیرکردن و کولونیزەکردن سیاسەتێک دەسوەپێ کەیت کە وە ئمپریالیزم زوان ناودەنگ دەرکردیەس. ئمپریالیزم زوان ئەڕا جار یەکم وە لایەن ڕۆبڕت فیلیپسون(Robert Phillipson) ئسفاده لە لێ کریاس و ئی پێناسە فرەتر لە بنەواگەیل تئورییەیل گالتونگن(Galtung) وە نزیکە. چوینکە گالتونگ باس لەوە کەیت کە هژموونی زوان ناوەند و نەخش سازمانەیل سەر وە حوکمەت بووت وە مەمەر باڵادەس بین زوان وڵات کولونیاڵ. وەلێ روبرت فیلیپسون ، ئەو ئایدیایە لە بوار زوانەوانیدا وەرفراونتر کەیت و هەمیچ وه خاسی کلک نیشانی کەیت ک ئمپریالیزم زوان لەوەر دو سەوەو، کارگەری لە سەر شێوەگەیل ئمپریالیزم دێرێت. یەکم وەخاتر ئەوەی گ یەی پەیوهندی راسایڕاس وەل فورم( زوان جوور وەسیلەی ئنتقاڵ ئایدیاکان) دێرێت، دووێم لەوەر ماتەواگەی.
لە باوەت مەمەر یەکم، زوان وەسیلەی سەرەکی دیالۆگ یا چەوپێکەفتنە وە مەبەس وەیەکەو بەسان یا لکانن تەمام لینکەکان لە گشت بوارێگا. چوینکە مەرج بنەڕەتی هەر دیالۆگ یا چەوپێکەفتنێگ، حالی بیین دولایهنهس لە سەر بنەڕەت کودەیل هاوبەش. ئیە وەو ماناسە کە خاڵ مەرکەزی(Nodal Points) ئی کودەیله لە کونتکستێکی ئێرانی زوان جێ خوهێ كردیهسوه و لهی بهینه ناوەند یا خاڵ مهركهزی یانێ زوان فارسی . وە ماناێک تر، ئمپریالیزم زوان هەڵگر یە فكر تریچە وە ناو ئمپریالیزم فەرەنگی.
لەی راسا ، ئمپریالیزم زوان نەخش گەورایگ دێرێت ئەڕا پراکتیزەکردن ئمپریالیزم ئشتمایی، کە پێکهاتیەس لە ئنتقاڵ دان نورم و هەڵسوبنیشەیل ئوڵگویی ئەڕا لاێ یەی ستروکتور ئشتمایی، کە ئەوانیش هەر کامیان وە نەوبەی خوەیان لە ناو کونسپت زوان ناوەند یا مهركهزا شاریانهسوه.
ئی گیچەڵە وەختێک دهركهفێت ک کارگەری ئشتمایی خوەی وە سەر گروپێگ ترا بسەپنێت، ئەڕا نموونە زوان فارسی نەخش بنەڕەتی لە سیستم ئامووزش و پەروەرش لە رووژههڵات کوردسان دێرێت و نورمەیل ئشتمایی نەتەوەی فارس ئنتقاڵ دەێت ئەڕا لاێ ژینگهی فەرد کورد چوینکە ئمپریالیزم زوان فارسی زاڵ بیەس وە سەر زوان و جوقرافیای نەتەوەگەیل ترەگ بێجگە لە نەتەوەی فارس نهوت. وە مانایێگ تر، زوان فارسی لە چوارچوو مەکانیزمێک جویلیەت کە لە ناویا قودرەت و سەرچهمهگان وە شکڵ ناهاوسان بەش کریانەس. هەر وەی خاترە لە نووڕگهی لینگویسیزم یا نژادپەرەسی زوان، ئی گیچەڵە یەی چمك یا مهفهووم سنتراڵە لە ناو کونتکست ئی بابەتە .
کەسێک جوور تووڤی سکوتناب کانگاس(Skutnabb-Kagnas) ها لە سەر ئی باوەڕە کە لینگویسیزم ، یەی پەدیدەی پارالێلە وەل راسیزم(نژادپەرەسی) ، یانێ ئی پەدیدە مەجموعەیگ ئیدولوژی، ستروکتور و پراکتیکن کە هەر کامیان وەکار تیەن ئەڕا ڕهوا بین ، وە قانوونی کردن، پەێرەوکردن و دوارە تولیدکردن یا دابەشکردن ناهاوسان قودرەت و سەرچهمهگهیل مادی و مەعنەوی لە بەین گروپەیل كوومهڵگه لە سەر بنەوای زوان.
ئایەم توانێد تاریفەگەی سکوتناب- کانگاس لە سەر کەیس کوردیچ جوور نموونه له لە رووژههڵات کوردسان تەبیق بیەیت، چویكه لە ئیدولوژی رەسمی ئێران و وە پای قانوون بنەڕەتی ئی وڵاتە، فارسی تاقە زوان رەسمیە بێ ئەوەی گ لەی بارەوە پرسیار لە نەتەوەی کورد و باقی نهتهوهگهیل ترەگ غەیرفارس کریاوی ک ئایا ئامادەن زوان فارسی بکریەت وە زوان رەسمی لە ئێران؟
یەکیک لە ئەنجامەێل راسایڕاس لینگویسیزم بووت وە مەمەر پەدیدەی لینگویسید یا كوومهڵ كوشی زوانی. ئیمە لەێرە دوینیمن کە یەی فاکتەر چالاک وە ئەنقەست خەریکە بووت وە بایس مردن زوانێک تر ئەڕا وێنە زوان کوردی. ئی کارە هەمیچ توانێد جورێگ لە لینگویسید حەساو بکریەت، چوینکە سیستم جموری ئسڵامی ئامادە نیه نە زوان کوردی و نە زوانێک تر بیجگه لە فارسی لە سیستم ئامووزش، مودیرییەت و ئکنوومیا ئەنتەگرە بکەێت و وە پای قسەی شوجاعی ئی سیاسەتە کە دەوڵەت ئێران وەرانوەر وە زوان کوردی پەیڕهوی کەی ، جوورێگ لە سیاسەت لینگویسیدە. ئاچنەو باێتوە، دەوڵەت ئێران وە کەڵک وەرگرتن لە سیاسەت زوانی، تەڵاش کەی ک هژموونی زوان فارسی وە سەر زوانەیل ترەگ داسەپنێت.
یانێ دەوڵەت وە پاێ قسەی کەسانێگ لە وێنەی (Rubin & Jernudd ) وە دانان پلان و نەخشەی سیاسی کار ئەڕا شێوانن و دەسكاری كردن سیستم کودەیل زوانی کەن.دەوڵەت ئەرا پێشخستن و جێوەجێ كردن(Implement) ،پلان سیاسی خوهی تەقەلا کەی کە زوان جێ پەسەن خوەی جوور خاسترین بژاردە یا ئاڵترناتیڤ زاڵ بکەیت وە سەر زوانەیل ترا.
ئەرا جێ خستن ئی کاریچە پەنا بەیته وەر یانکەگەیل جوورایجوور ئەڕا وێنە فڵانە دیالکت یا زوان وە قەوڵ ڕەحیم سورخی وە نوقسان یا فەلەج دەنەێ قەڵەم وهەر وەی خاترە بەردەنگەیلی یا ئەو کەسەیله وەو زوانە قسە کەن جوور کەسەیل نەخوەش حەساو ئهڕایان کەن و هەمیچ مهشیا کێلیان بکەن ئەڕا لاێ تاقیگەی لێهاتوویی زوان فارسی .
ئامانج لەی سیاسەتە یا مەرام گەن و داگیرکەرانەی دەوڵەت باڵادهس ئەرا ئەوەسە ک زوان کەمایەتیەیل نەتەوەیی وە یانکەی پڕ و پویچ بنوڕ بکەن و لە وەرانورا ئایەمێک دورس بکەن کە جێ پەسەن دەوڵەتێگ بوود کە خاک و زوان نەتەوەی ژێر دەس، داگیرکردیەس. لە لایك تروە، دەوڵەت وەی کار خوەیە دوچەوەکی لە بەین گروپەیل ئشتمایی له ناو كوومهڵگه دورس کەیت وەو مانا ک سیاسەت زوانی( Language Policy) مەکانیزم یا نەخشە رێیێگه ئەڕا کلک نیشان کردن پایگای یەی زوان دیاری كریاگ لە ناو بەشەیل ئشتمایی یەی كوومهڵگه و لەی رێوە نەخش و کارگەری زوانە ک توانێت دەرێبخهیت ک قودرهت سیاسی و سەرچەمهگهیل ئكنوومی ها دەس چ لایەنێک.
ئەگەر بایت و هژموونی خوازی دەوڵەت داگیرکەر ئێران لە رێ زوانوە بلکنیم وە کەیس زوان کوردی لە رووههڵات کوردسان پەس ئەڕامان دەرکەفێت ک دەوڵەت نەک هوویچ قورب و هورمەتێگ ئەڕا حەقیقەت فرەزوانی (Multiilingualism) نەێرێت بەڵکوو جوور جاران پا لە بان سیاسەت تاقەزوانی یا یەی زوانی(Monogualism) خوەی دایەسە گەز و هەر لەیوا لە چوارچوو زاڵ كردن زوان فارسی وە سەر زوان کوردی و زوانەیل ترەگ لە ئێران درەێژە وە سیستم کولونیالیستی خوەێ دەی. وە مانای ترەگ، وە پای قسەی سورخی ،ئامانج لەی سیاسەتە تەنیا ئەڕا لە ناوبردن و بێ قورب کردن زوان نەتەوەگەیل ژێر دەس نەتەوەی باڵادەس بیە وهویچ له رێ کەڵک وەرگرتن لە مهفهووم (Verbal hygine ) یانێ سڵامەتی یا تەندروستیی بوار زوان .
دەوڵەت داگیرکەر لەی رێوە تەڵاش کەیت ک زوانەگەی خوەێ وە یانکە یا دهسپێچگ پارێزان یا ( فارسی را پاس بداریم) جوور یەی زوان پاک، سالم و جێ ئتوار نیشان بیەیت و لەو لایچووه زوانەیل ترەگ ئەڕا نموونە زوان کوردی، جوور زوانێگ ناسالم و نوقسان کلک نیشان بکەیت. هەر وە خاتر ئی سیاسەت نژادپەرەسانە دەسەڵاتدارەیل کولونیالیزم ئێرانی ئی چل چاوە لە ناو مەردما بڵاو کەنوە ک مناڵەیلێگ ک وە زوانێگ لەیوا قسە بکەن نەخوەشن و بایس ئەڕا ئەلاج یا چارسەری سەردان تاقیگەی توانستی یا لێهاتوویی زوان فارسی بکەن. لە گشتی ناخوەشتر ئەوەسە ک وەزارەت ئامووزش و پەروەریش ناو ئی سیاسەتە نەیته ( ئەداڵەت ئامووزشی).
لە بوار مینەوانی یا تئوری زوانناسیوە دەرکەفتیەس ک ناوەندەیل ئامووزشی زەرفیەت ئەوە دێرن ک زوانەیل ترەگ ئاسیمیلە بکەن ئەویش لە رێ پیادەکردن سیاسەت زوان هژمونیک وە پاێ قسەێ جەیمس تولفسون(James Tolefson).هەر لەیوا ، دەوڵەت داگیرکار وە ناساندن زوان نەتەوەگەیل ژێر چەپۆک جوور زوانەیل نوقسان خوازێت کارگەری لە سەر پرۆسەی وە ئشتمایی بین (Socialization) مناڵ و هامێتە بینیان وەل ژینگهی خوەیان هەر لە بنەماڵەوە تا کوومهڵگه داشتویت.
پەس ،بێبەش كردن مناڵەیل کورد لە زوان داڵگی خوەیان یانێ رمانن پێڵ بەین زوان داڵگی مناڵ و فەرهەنگ و ئجتماگەیان ک تەنیا لە رێ زوانوە شانس سازکردن ئی پەیوهندییه هەس. وە زوانێگ سادەتر و وە پشتیوانی نووڕگهی کەسێک جوور مارتین گواردادو(Martin Guardado) زوان یەی وەسیلەی گرنگ و مانادارە ک ئەندامەیل هەر كوومهڵگهیێگ ئەڕا پهیوهندی وە ل مناڵەیلیان و رەسانن ئەرزشەیل فەرهەنگی و باوەرەیل خوەیان وە ئەوان، هەوەجە وە زوان داڵگی خوەیان دێرن.
لە گشتێ حەساوتر، زوان پەیوهسه وە مەسەڵەگەیل ئشتمایی و فەرهەنگی و مناڵ لە پرۆسەی وە ئشتمایی بین خوەی نایهس کەڵک لە زوان داڵگی وەربگرێت چوینکە ئی کارە بوود وە بایس دورس كردن((هستی خود))یا خوەناسین لای مناڵ لە رێ زوان داڵگی خوەێوە.وە گشتی زوانناس وە ناوبانگ جەهان تراسک(Trask) لە یەی پەشپەکتیڤ تروە باس لە ئەهمیەت و کارگەری دو زوانی (bilingualism) لە سەر مناڵهیل کەیت. ناوبریاگ هویشید کە ساڵان فرەیگه کونسپت دو زوانی بیەس وە نورمێگ ئەڕا كوومهڵگهی ئنسانی. هەر وەی خاترە ئهو باس لە داتاگەیل دڵنیاكهر کەیت و دەرێخەی کە مناڵەیلێگ کە توانای قسەکردنیان وە زوان داڵگی و زوانێگ ترەگ هەس، خاستر و شەفافتر توانن مەبەس و قسەگهیل دڵ خوەیان بارنە سەر زوان یا پەیوهندی وەل چواردەوەوگهیان دامەزرنن لە ههلسهنگانن وەل ئەو مناڵهیله ک تەنیا لە یەی ژینگهی تاقەزوانی گەورە بینەس.
ئەنجام
ئیسە لە شوون یەی باس دوویرو درێژ و ئانالیزکردن لایەنەیل تئوری و ئەکادیمی بابەتەگە، وەخت ئەوە هاتیەس کە لەی بەش ئاخرە ئەنجامەیل ئی مینەوانەیە بخەیمە وەرچەوو خوەنەرەیل و هەرلەیوا وە پشتیوانی داتایلێگ ك له بان ئاماژه وهپیێان كردیمن جوواو پرسیار بنهڕهتی ئی مینهوانیه بیهیمنوه:
ئایا زوان فارسی چ نەخش یا کارگەریێگ لە پرۆسەی دەوڵەتسازی مودڕن لە ئێران داشتێیه و لە شوونێ ئایا زوان کوردی لە ئەنجام ئی پرۆسە ژینوساید كریایه؟
جێ وەتنە دەسەڵاتدارەیل یەک لە دویای یەک ئێران وە کەڵک وەرگرتن لە فانکشنەیل یا کارکردەیل ترم زوان جوور یەێ چەک ئیدولوژیک، توانستنه هژموونی خوازی خوەیان وە سەر ژئوگرافیای سەرزەمینێگ وە ناو کوردسان بسەپنن و وە لایک تروە فەرهەنگ نژادپەرەسی زوانی و هەمیچ كوومهڵ كوشی زوانی دژ وە بەردەنگەیل زوان کوردی و باقی زوانەیل ترەگ بێجگە لە فارسی پەیڕهو بکەن. فەراڕهوایهتهیل مودڕنیتەی کولونیالیزم ئێرانی، سیاسەت زوانی خوەی لە ژێر کارگەری فكر و ئهندیشهی کەمالیستی تورکیە لە سەر بنەوای تەنیا یەی زوان و یەی نەتەوە بەنا نایه.
نە پەهلەویەگان و نە ئاخوندەگان نەتوانستنه خوەیان لە دام فەرمانگەیل مودڕنیتە رزگار بکەن . ئاچنەو باێتوە، کولونیالیزم وە مودڵ ئێرانی لە رێ دامهزرانن زوان فارسی و وە پشتیوانی قانوون بنەڕەتی وڵات ، زوان کوردی گەرد هەڕەشەی گەورایگا رویوەروی بیەس. وە ماناێگ تر ئەو ژینگه یا ژئوگرافیایه ک فەرد کورد لە ناوێیا گەرد بهردهنگهیلی قسە پێ کەیت وە لایەن کولونیالیزم ئێرانیوە داگیر کریایه.
وە پشتیوانی سەندەێل دڵنیاكهر دەرکەفێت ک دەوڵەت-نەتەوەی ئێرانی لە رێ سیاسەت زوانی و لە ئهنجام پرۆسەی دانان دەوڵەت مودڕن فارس لە ژێر شەوق پرۆسەی مودڕنیتە لە سەد ساڵ وەرین تا ئیسە سیاسەت تون وتیژی دژ وە زوان کوردی پەیڕەو کردیەس. دەوڵەت مدڕن فارس نەک ئامادە نەویە ک دگان بنەی وە فرەزمانی و فرەڕهنگی كوومهڵگهیل تر ئێرانا و یەی ژینگهی دمكراتیك ئەڕا وەل یەکا ژیان شارسانی دورس بکەیت، بەڵکوو وە رێ سیاسەت ئاگرسیڤ خوەێ، زوان فارسی جوور زوان کولونیالیزم فارس سەپانیەس وە سەر نەتەوەی کورد و نەتەوەگەیل ترەگ.
فرە جێ داخە وەختێگ دوینیمن ک مناڵەیل نەتەوەگەیل بێجگە لە فارس ک لە ئەوەڵ ژیانیانا هەتا وه مهدرهسه چێین تەمام سامان و سەرمایەیل ئشتمایی، فەرههنگی و زانستی خوەیان وە زوان داڵگییان چاشیهن، وەلێ لە مەدرەسەگەیل کولونیالیزم ئێرانی ناچارن زوانێگ هووكاره بن کە زوان یەی سیستم کولونیالیستیە .
ئی سیاسەتە لە حاڵێكا وەرێوە چووت ک زوورم مینەوانەیل بوار ئامووزشی و فێرکاری کلک نیشانی کردنەس ک مناڵهیل تەنیا وە زوان داڵگی خوەیان توانن خاستر فکر بکەنوە یا ویروراگەیل خوەیان بارنە سەر زوان. وە قەوڵ زوانناس وە ناودەنگ (هارکورت) زوان جامەک یەی نەتەوەس و هەر نەتەوەییگ پێناسه ، فەرههنگ و ستروکتور مهخسووس وە خوەی دێرێت و تەمام ئی خسووسیاتهیله لە رێ زوان داڵگیوە بەرجەستە بووت و مانا پەیا کەیت.
وە گشتی ئیسە وەو ئەنجامە ڕەسیمن ک زوان کوردی و ئهودویای زوانەیل تر لە ناو یەی ژئوگرافیای ساختە وە ناو ئێران گەرد خەتەرەیل ئمپریالیزم زوانی و كوومهڵ كوشی زوانی دەسەویەخە بینەس. لە گشتێ ناخوەشتر ،دەوڵەتمەدارەیل فارس سیاسەت زوانی خوەیان تا مەرز نژادپەرەسی زوانیچ بردنە. هە لەی راسا یەکمین ئەرک ك کەفێدە بان شان سیاسەتمەدارەیل ، ئەکادیمیسیونەیل و ئکسپرتەیل کورد ئەوەسە ک پارێزان زوان کوردی تەنیا کارێگ نەتەوەیی نیە، بەڵکوو کارێگ ئخڵاقییچە وە مەیزوور پارێزان یەی میرات ئنسانی.
لە ئاچنەو حاڵ و رووژێگ گاههس فرە رێچاره و مودڵ ئەڕا پارێزان زوان و شوناس کوردی وجود بیاشتوی. ئەکادیمیسیونەیل و مینەوانەیل بوار زوان توانن کارەیل فرەیگ ئەنجام بیەن وەلێ شایەت خاسترین رێچارە ئەڕا رزگارکردن زوان کوردی لە دەس گیچەڵهیل چواردەوری ئەوە بووت ک خوەی لە دەس داگیرکاری سیاسی ، ژئوگرافی و هەمیچ ئکنوومی کولونیالیزم ئێرانی نجات بیەیت.
ئەڕا رەسین وەی ئامانجە بایهس کولونیالیزم ئێرانی لە رێ رەوشەنگەری و کارەیل زانستی لە ناو دەروین، زەین، فكر و تەن فەرد کورد بسڕیهتوه ئەگەر نە کورد لە رووژههڵات تا ساڵهیل فرەێگ بایەس لە ژێر کارگەری کولونیالیزم ئێرانی و ڕەوایەتەیل مودڕنیتە بناڵێت و نوق جڕ بکەیت.
سەرچهمه
1.Abrahaian, E. (2018). A history of Modern Iran. Cambridge: Cambridge University Express.
٢. بهروز شوجاعی . فارسی، شەکری شیرین یان ژەهری هەلاهل: سەرەتایەك بۆ شرۆڤەکردنی ڕۆڵی فارسی لە ژینوسایدی زمانیدا. گۆڤاری تیشک، ژمارە: ٥٣. ساڵ ٢٧١٩ ی کوردی. ل: ٢٤ تا ٣٠.
- Cummins, J (2000). Language, Power and Crossfire.UK: Antony Rowe Ltd.
- Fanon, F (2008). Black skin, White mask. London: Pluto Press.
4.Galtung, J (1980). The true worlds. A transnational perspective. New York: The Free Press.
5.Guardado, Martin. (2018). Discourse, ideology and practice: Micro and Macro perspectives in language development and maintenance. Publisher: De Gruyter ، Mouton.
6.Halliday, M.A.K. (2010). Language and Society. Edited by Jonathan Webster. Volume: 10, Bloomsbury Collections.
7.Hassanpour, Amir. (1992). Nationalism and language in Kurdistan 1918-1985. San Francisco: Mellen Research University Press.
8.Jernudd, R, etc. (1977). Language planning process. The Hague: De Gruyter Mouton.
9.Kia, M. (1998). Persian nationalism and the campaign for language purification. Middle Eastern Studies. Volume: 34, Issue: 2. London: Taylor& Francis. (Journal).
- Liddicoat, A. (2013). Language- in- Education Policies: The Discursive Construction of Intercultural Relations. Bristol, UK: Multilingual Matters.
11.Mignolo, Walter (2011). The darker side of Western modernity: Global futures, decolonial options. Duke, University press.
12.Mirvahdi, H(ed). (2013). The Sociolinguistics of Iran’s Languages at home and Abroad: The case of Persian, Azerbaijani, and Kurdish. Palgrave Macmillan.
- Phillipson, R.H.L. (2008). Linguistic Imperialism. Oxford University Press.
١٤.رەحیم سورخی. گوتاری جەوهەرخوازانەی تاکزمانی لە ئێراندا: لە داگیرکردنی کوردستانەوە بۆ بە” دامەزراوەکردنی زمانی فارسی تێیدا”. گۆڤاری تیشک، ژمارە:٥٢، ساڵ: ٢٧١٩ ی کوردی
15.Skutnabb-Kangas, T. (2000). Linguistic genocide in education or worldwide diversity and human rights? New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates.
16.Tollefson, J.W. (1991). Planning language, planning inequality: language Policy in the Community. London: Longman.
17.William, R. (1961). The long revolution. Middlesex: Penguin Books.
18.Woolards, K.A, etc. (1998). Language ideologies. New York:Oxford University Press.
[wpforms id=”4110″ title=”true”]بازدیدها: 414