زات و دوون لە دنیابینیی ئایین یاری

 

یارسانمدیا
چهارشنبه – 05 شهریور 1404 Wednesday – August 27, 2025

 

سارۆ خوسرەوی

زات له‌ فه‌لسه‌فه‌ی ئایین یاری، مانای قۊل و قورسێ دێرێ ک هه‌وجه‌س یه‌ ئاماژه‌ وه‌ پێ بکریه‌ی. زات وه‌ بنکول ئه‌و چشته‌یل درۊنی ئایه‌مه‌ ویشریه‌ی ک بار خاترات و ویه‌رده‌ وه‌ل خوه‌ی تێرێ. ئه‌وجوو بوو، زات یه‌ جمێگه‌ وه‌: گیان، ئه‌روا (زات)، هووش، فکر، دانایی، خاترات و ویره‌وه‌ره‌ی، زکاوه‌ت، و هه‌ویجوو بار ئونجگ کردەوه‌ی خاس یا خراو ئه‌و ئایه‌مه‌ بوو.

ئیجوو بوو دوونادوون له‌ فه‌لسه‌فه‌ی ئایین یاری وه‌ مانای “حلول روح” یا له‌ ئنگلیسیه‌گیه‌ Reincarnation نییه‌ و تاریف فره‌ قۊلتری گرێیەه‌ وه‌رسه‌. دوونادوون یانی گه‌ردیان زات وه‌ یه‌ مه‌رهه‌ڵه‌ یا له‌ یه‌ دوون و جامه‌ ئه‌ڕا دوون تازه‌. ئه‌گەر‌ ئه‌و دنیای زاته‌،  دنیا مانا ناو بنه‌یم، دوونادوون له‌ دنیای مانا قوومیه‌ی و  له‌ دنیای زاهر وه‌ شه‌مایلێگ تر خوه‌ی نمایان که‌ی.

لە فەلسەفەی هەقیقەت یاری، زات و ئەوین ئنسان، جوور گوڵ و بولبول ئاوێتار یەکترن. ئەڕا ئەوەیگە پەی وە ڕاز گوڵ بوەی، هەوەجە کەی پەیوەندی خوەشەویسی وەل باخ کوڵ دروس بکەی. یار بایەد پەیڕەو ئەسڵ هەقیقەت و ئنسانیەت بوود.

لە فەلسەفەی هەقیقەت، یار گیانی ئامادەس سەرێ لە ڕێ هەقیقەت بوەخشێ تا لە دنیای مانا و دوون تازەی پاداشت کردەوەیل ئنسانی خوەی وەرگری. ئەوە ئەوینە پاڵ نەیتە زات ئایەم تا بتوانی لەزەت لە بوونوبەرامەی ژیان بوەی. زات پەپۊلەی خیاڵ نییە کە تەنیا لە شەوق گوڵ بفرێ، بەڵکوو دنیای هەستیە. ئنسان ئەڕا ئەوەیگە خوەی لە هۊر مردن قوتار بکەی، بایەد لە فەلسەفەی زات دەرس هەرمان وەرگرێ. پێشوازیکردن لە هەقیقەت زات، وە مانای پێشوازیکردننە لە ئه‌وین ئەبەدی. ئەوە ئەوین و هەقیقەتە، دەنەی زات دەی تا لە دەورانەیل جیا جیا وەرەو یانەی دڵداری پەپۊلەئاسا بفڕی و لە باخ گوڵەیل ڕەنگاوڕەنگ هەوای ئازادی و ئاسوودەیی هەڵمژی.

لە ئەزەڵیەت دنیای زات، ڕەنج ئایەم هەقیقەتگەرا، وێنەی گوڵ چۊزە دەی و  هەرجارە لە بەهار سەرسەوز، دوون تازەی خوەی وە ئسپات ڕەسنێ. هەفتەنەکان، لە هەفت تەبەقەی ئاسمان و  هەفت چین زەوی هەزاران ساڵە ڕەسینەسە دنیای زات و موور نەمری دانەس لە پایەی گەردوون. لە دوون تازە بەرهەم ڕەنج و کردەوەیل وەرین ئایەم تاوتۊ کریەد و هەر کەسە وە پای کار و کردەوەی ئنسانیی خوەی لە جامەی زات جێ گرێ.

بالۊل دانا، لە ئەوەڵین کەسەلێگ بییە کە وە فەلسەفەی دوونادوون یاری باوەڕ داشتێیە.

بالوول زاتێوەن زات یەکدانە

عامیان ماچان بالوول دێوانە

کی دی دێوانە وەی تەور دانا بۆ

مەرکەو نە مەیدان گەردوون ڕانا بۆ

مەسەلەی دوون و زات لە دنیابینیی یارسان گەورەترین و گرنگترین فەلسەفەی زنەیی بەشەر بەیان کەی.

فرە سەدەس فەلسەفەی هەقیقەتگەرایی و دنیای زات و دوون لە ئایین یاری باس کریاس و ئەی هەقیقەتە وە پای ئەرکان ئایینەگە جوور یە پرنسیپ ئەخڵاقی وە بنەوا گریاس. هەر یارێگ یارسانی بایەد لە چوارچوو شەرت و ئقرار یاری مامەڵە وەگەرد ئەرکان ئایینەگە بکەی ئەڕا ئەوەیگە بتوانی لە دنیای زات وە مەرحەڵەی کامڵبین بڕەسێ و لە دوون و جامەی  تازە جێ بگرێ.

لە ئەرکان ئایین یاری هاتییە:

یاری چوارچێوەن باوەریش وەجا

پاکی و ڕاستی ، نیستی و ڕەدا

پاکی: یانێ پاکەو کردن دەس و دڵ و هۊر لە کارەیل گەن.

ڕاستی: یانێ دۊرگیری لە فرتوفێل وە گەرد خەڵک.

نیستی: یانێ خوەت لە دیاردەی خوەیپەسەنی وە دۊر بگری و هەساو ئەڕا دەوروەرەکەت بکەی.

ڕەدا: یانێ فەداکاری لە ڕاسای خزمەت وە خەڵک.

وە پای فەلسەفەی هەقیقەت لە ئایین یاری، هەرکەس ئەی ئەرکانە جوور  ئەسڵێک ئەخڵاقی لە ژیان و کردەوەی خوەی ڕەچاو بکەی، لە دنیای یارەیل هەقیقەت جێ گرێ.

لە ئایین یاری، دوون پلەی هەقیقەتە ئەڕا ڕەسین وە بەختەوەریی ئەبەدی. جامە و دوون ئەوەز کردن لە فەرهەنگ و باوەڕ  یارسانییەیل بمارکە.

هەنای یارێگ یارسانی لەی دنیای فانییە کووچ کەی، ئەو یارە وە نییەت ڕەسین وە دوون تازەی، زات خوه‌ی به‌یه‌ دنیای مانا.

شێخ ئەمیر لەی بارەوە ویشی:

یاران نەترسان نەی سیاسەتە

تەسلیم گیانان چۊ قۊتەی بەتە

هەرکە بناسوو شوون جامەی وێش

نه‌ی کووچ ڕه‌وڕه‌و نه‌دارو ئه‌ندێش

یانی، هەر کەسێگ خوەی بناسێ ڕخی لە مردن ناچوود، چۊکە مردن جوور قۊتکەخواردن مامراوییە لە ناو ئاو و لە شوونی ترەو سەر لە ئاو دەرتێری.

لەڕاسییا دوونادوون پرووسەی جێوازکردن زاتە لە کەسێگەو ئەڕا کەسێکی تر . یارسان باوەڕی وە مردن نییە، بەڵکە باوەڕی ئیەسە ئنسانەکان داییم زندەن و تەنیا لە دوونی ترک جامەی زات ئاڵشت کەن.

سوڵتان سەهاک، لە کەڵامێگ جەخت لە سەر  کردەوەی خاس و دروس یارەیل هەقیقەتگەرا کەی و  ویشی:

ڕای حەق تاقیقەن، ڕای حەق تاقیقەن

هەرکەس بگیرۆ ڕای حەق تاقیقەن

وێش جیاکەرۆ چە بەد مەخلووقی

بێزار بوو نە دین ڕاگەی شەقیقی

ئەزم عاشقش ئادیش مەعشووقەن

چەی سەر و چەو سەر مەدەیش مەزەو قەن

یانی: ڕێ حەق دروس و هەتمییە، هەر کەس ڕێ حەق بگرێ ئەوە دەقیق و کامڵە. ئەو کەسە بایەد خوەی لە بەدمەخلوقی وە دۊر بگرێ، ئەڕا ئەوەیگە لە هەر چوار تەرەفەو لەززەت یاری بوود.

مەنزوو لەی کەڵامە، دوونادوون زاتە. مەبەستی ئییەسە کە ڕێ حەقیقەت نسیب گشت کەسێگ ناود، بەڵکە تەنیا نسیب ئەو کەسەیلە بوود، ڕاگەی هەق تاقی بکەن و جوور یارێگ بێزار بوون لە ناپاکی. هەر وەی خاترە جەخت کەید و ویشی، من ئاشق ئەو جوورە کەسەیلم کە لە جامە یان لە دنیای زات خوەیان ناسن، ئەیانە ئەڕا من جازبەیان هەس و کەمەندکیشم کەن.

تەفرەنج: تاقیق لە ئەدەبیات گوورانی و هەورامی وە مانای دەقیقە

سەرچەوەکان:

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

– سەرنجام – تەیب تاهری

-تەرجمە و تەفسیر دیوانە گەورە- سەید محەمەد حوسەینی

 

 باوەتەکە تەنها نەزەر نووسەرە و یارسانمیدیا هیچ مسئولیەتیک لە ئی بارەوە هەڵناگرێت.

 

بازدیدها: 1649