مبارزه زنان یارسان در برابر تبعیض های مذهبی، جنسیتی و قومی

 یارسانمدیا

آیین یارسان (یکی از کهن‌ترین ادیان و آیین‌های ایرانی است که عمدتاً در مناطق غربی ایران، به ویژه در استان‌های کرمانشاه، کردستان و آذربایجان غربی رواج دارد. این آیین که قدمت آن به قرن‌ها پیش بازمی‌گردد، با وجود اهمیت فرهنگی و تاریخی خود، همواره با چالش‌ها و تبعیض‌های متعددی روبرو بوده است. علی‌رغم آموزه‌های برابری‌خواهانه خود، در طول تاریخ با چالش‌های متعددی روبرو بوده است. در این میان، زنان یارسان در مسیری پر از موانع و تبعیض‌های چند بعدی گام برداشته‌اند – تبعیض‌هایی که از سه منظر دین، جنسیت و هویت قومی بر آنان تحمیل شده است.

روز زن، فرصتی مغتنم است تا به بازخوانی نقش و جایگاه زنان در آیین یارسان و چالش‌های امروز آنان بپردازیم. در این مقاله، با نگاهی عمیق به جایگاه زن در اندیشه یارسان، به ویژه مقام والای خاتون رمزبار، و بررسی وضعیت زنان یارسان در ایران، چالش‌های اجتماعی، فرهنگی و حقوقی آنها و تبعیض‌های سیستماتیکی که علیه این گروه اعمال می‌شود،  خواهیم  پرداخت.

آیین یارسان و جایگاه زنان

آنچه یارسان را از بسیاری ادیان و مذاهب سنتی متمایز می‌کند، نگاه خاص آن به مقام و جایگاه زن است. در اندیشه یارسان، زن و مرد از یک گوهر آفریده شده‌اند و هیچ‌کدام بر دیگری برتری ذاتی ندارند. این نگاه برابری‌خواهانه، ریشه در اسطوره‌شناسی آفرینش در آیین یارسان دارد که بر اساس آن، زن و مرد هر دو مظاهر تجلی ذات الهی هستند.

در میان شخصیت‌های مقدس آیین یارسان، خاتون رمزبار جایگاهی ویژه و بی‌همتا دارد. او که در متون مقدس یارسان به عنوان “مادر حقیقت” و “مظهر پاکی و عفت” معرفی شده است، یکی از هفت تن مقدس (هفت‌وانه) در دوره سلطان سهاک است. خاتون رمزبار، نه تنها یک شخصیت تاریخی، بلکه نمادی از تقدس زن در آیین یارسان است.

بر اساس روایات و کلام‌های یارسان، خاتون رمزبار نقشی کلیدی در حفظ و انتقال آموزه‌های آیین یارسان داشته است. او در زمان‌های سخت و دشوار، با درایت و بصیرت خود، جامعه یارسان را از خطرات و آسیب‌ها حفظ کرده و به عنوان پناهگاه معنوی و روحانی برای پیروان این آیین عمل کرده است. یکی از مهم‌ترین آموزه‌های خاتون رمزبار، تأکید بر اصل “راستی و درستی” در زندگی است. او به پیروان خود می‌آموخت که راه رسیدن به حقیقت، از مسیر صداقت و پاکی می‌گذرد. همچنین، او بر اهمیت حفظ اسرار و رازهای آیین یارسان تأکید می‌کرد و پیروان را به رازداری و حفظ اصول اخلاقی دعوت می‌نمود.

در کلام‌های یارسان، خاتون رمزبار به عنوان “پرده‌دار حقیقت” معرفی شده است. این عنوان، بیانگر نقش مهم او در حفاظت از اسرار و حقایق آیین یارسان است. او با زندگی ساده و زاهدانه خود، الگویی برای تمام پیروان آیین یارسان، به ویژه زنان، بوده است.

جایگاه زن در مراسم و آیین‌های یارسان

در آیین یارسان، زنان نقشی فعال و پررنگ در مراسم و آیین‌های مذهبی دارند. یکی از مهم‌ترین این مراسم، “جَم” نام دارد که در آن، پیروان یارسان گرد هم می‌آیند تا کلام‌ها و سروده‌های مقدس را بخوانند و به نیایش بپردازند. در این مراسم، زنان و مردان با هم حضور دارند و هیچ تفکیک جنسیتی وجود ندارد.

با این حال، در عمل برخلاف آموزه های برابری خواهانه آیین یارسان که بر تجلی ذات الهی در هر دو جنس تاکید دارد در جامعه سنتی یارسان بسیاری از زنان تحت فشار اجتماعی برای رعایت حجاب قرار دارند. این فشار اجتماعی بر زنان یارسان موجب می‌شود تا برخلاف اصل آزادی و برابری در آیین یارسان، زنان برای رعایت پوشش‌های خاص و حجاب، از حضور آزادانه و بدون محدودیت در مراسم مذهبی و اجتماعی خود محدود شوند. این تناقض میان آموزه‌های دینی و فشارهای اجتماعی، نشان‌دهنده تأثیر ساختارهای فرهنگی  حاکمیت جمهوری اسلامی بر تفسیر و عمل به اصول دینی است.

علاوه بر این، در میان موسیقی‌دانان و نوازندگان تنبور (ساز مقدس یارسان)، زنان نیز حضور دارند. آنها با نواختن تنبور و خواندن کلام‌ها، در انتقال و حفظ میراث معنوی یارسان نقش بسزایی دارند. این حضور فعال زنان در مراسم مذهبی، نشان‌دهنده جایگاه ویژه آنان در آیین یارسان است.

همچنین، در آیین یارسان، زنان می‌توانند به مقام‌های معنوی و روحانی دست یابند. “پیر” و “دلیل” که از مقام‌های روحانی در سلسله مراتب یارسان هستند، که می‌توانند زن باشند. این امر، برخلاف بسیاری از مذاهب سنتی است که زنان را از رسیدن به مقام‌های روحانی منع می‌کنند.

لازم به ذکر است که با وجود نقش زن در آیین یارسان ، جامعه یارسان تحت تاثیر ساختارها پدرسالاری و سیاست های حاکم بر ایران ، نا خواسته به بازتولید تبعیض علیه زنان خود پرداخته است.برای نمونه ، اگر چه در متون یارسان زن و مرد در رسیدن به مقامات روحانی برابرند، در عمل زنان کمتر به جایگاه های تصمیم گیری راه می یابند.

زن یارسان و تبعیض‌های چند بعدی

–تبعیض دینی: چالش‌های یک اقلیت مذهبی

زنان یارسان، به عنوان اعضای یک اقلیت مذهبی غیررسمی، با چالش‌های متعددی در جامعه روبرو هستند. آیین یارسان، علی‌رغم پیشینه تاریخی و فرهنگی غنی خود، در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به رسمیت شناخته نشده است. این امر، پیامدهای جدی برای پیروان این آیین، به ویژه زنان، به همراه داشته است.

یکی از مهم‌ترین چالش‌های زنان یارسان، عدم امکان آموزش و انتقال رسمی تعالیم دینی خود است. به دلیل عدم به رسمیت شناخته شدن آیین یارسان، آنها نمی‌توانند آموزه‌های دینی خود را به شکل رسمی و آزادانه به فرزندان و نسل‌های بعدی منتقل کنند. این محدودیت، زنان یارسان را که نقش مهمی در تربیت فرزندان و انتقال میراث فرهنگی و معنوی دارند، با چالش جدی مواجه می‌کند.

علاوه بر این، زنان یارسان در حضور در مراکز آموزشی و دانشگاهی نیز با محدودیت‌هایی روبرو هستند. آنها اغلب مجبور به پنهان کردن هویت دینی خود برای جلوگیری از تبعیض و طرد شدگی هستند. این پنهان‌کاری، فشار روانی و اجتماعی زیادی بر آنها وارد می‌کند و گاه به بحران هویت و از خودبیگانگی منجر می‌شود.

همچنین، زنان یارسان در استخدام و اشتغال در بخش‌های دولتی و عمومی با محدودیت‌هایی مواجه هستند. در بسیاری از مشاغل دولتی، داشتن اعتقاد به یکی از ادیان رسمی کشور شرط استخدام است. این امر، فرصت‌های شغلی و پیشرفت اقتصادی را برای زنان یارسان محدود می‌کند.

-تبعیض جنسیتی: چالش‌های مشترک با سایر زنان

زنان یارسان، علاوه بر تبعیض‌های دینی، با تبعیض‌های جنسیتی مشترک با سایر زنان نیز مواجه هستند. این تبعیض‌ها، گاه در تضاد با آموزه‌های اصیل آیین یارسان قرار می‌گیرند و نشان‌دهنده شکاف بین تئوری و عمل در این آیین هستند.

در جامعه سنتی یارسان، زنان اغلب با محدودیت‌های اجتماعی و خانوادگی روبرو هستند. آنها گاه از حق انتخاب همسر، تحصیل در سطوح عالی و اشتغال آزادانه محروم می‌شوند. این محدودیت‌ها، با آموزه‌های برابری‌خواهانه آیین یارسان در تضاد است و نشان‌دهنده تأثیر فرهنگ پدرسالار بر جامعه ایران است.

علاوه بر این، زنان یارسان در مواردی از حضور در برخی مراسم و آیین‌های مذهبی منع می‌شوند. این محدودیت، با اصول اولیه آیین یارسان که بر برابری زن و مرد تأکید دارد، مغایرت دارد و نشان‌دهنده دخالت عوامل فرهنگی و اجتماعی در تفسیر آموزه‌های دینی است. همچنین، زنان یارسان در برخی موارد از دسترسی به منابع اقتصادی و اجتماعی محروم می‌شوند. این محرومیت، آنها را به وابستگی اقتصادی و اجتماعی سوق می‌دهد و استقلال و آزادی عمل آنها را محدود می‌کند.

– تبعیض هویتی: چالش‌های یک اقلیت قومی

زنان یارسان، علاوه بر تبعیض‌های دینی و جنسیتی، با تبعیض‌های هویتی و قومی نیز مواجه هستند. اکثر پیروان آیین یارسان، کرد و ترک زبان هستند و در مناطق کردنشین  و ترک نشین  ایران زندگی می‌کنند. این هویت قومی، چالش‌های دیگری را برای زنان یارسان به همراه دارد.

یکی از مهم‌ترین چالش‌های زنان یارسان ، محدودیت در استفاده از زبان مادری در آموزش و پرورش است. آنها نمی‌توانند آموزه‌های دینی و فرهنگی خود را به زبان مادری‌شان به شکل رسمی آموزش ببینند و به فرزندان خود منتقل کنند. این محدودیت زبانی، فرایند انتقال میراث فرهنگی و معنوی یارسان را با دشواری مواجه می‌کند.

علاوه بر این، زنان یارسان با کلیشه‌ها و پیش‌داوری‌های قومی نیز روبرو هستند. این کلیشه‌ها، گاه به تبعیض و طرد اجتماعی منجر می‌شود و فرصت‌های اجتماعی و اقتصادی را برای آنها محدود می‌کند. همچنین، زنان یارسان در این مناطق با محرومیت‌های اقتصادی و اجتماعی ناشی از توسعه نامتوازن منطقه‌ای نیز مواجه هستند. این محرومیت‌ها، فرصت‌های تحصیلی، شغلی و اجتماعی را برای آنها محدود می‌کند و به حاشیه‌نشینی و انزوای اجتماعی آنها دامن می‌زند.

مبارزات زنان یارسان برای حفظ هویت و مقابله با تبعیض

-استراتژی‌های بقا و مقاومت

زنان یارسان، در طول تاریخ، استراتژی‌های متعددی برای حفظ هویت دینی و فرهنگی خود در برابر انواع تبعیض‌ها به کار گرفته‌اند. یکی از مهم‌ترین این استراتژی‌ها، “تقیه” یا پنهان‌کاری مصلحتی است. در دوران سخت و دشوار، زنان یارسان با پنهان کردن هویت دینی خود، توانسته‌اند از آسیب‌ها و تهدیدها در امان بمانند و آموزه‌های دینی خود را حفظ کنند.

علاوه بر این، زنان یارسان نقش مهمی در انتقال شفاهی آموزه‌ها و کلام‌های یارسان به نسل‌های بعدی داشته‌اند. آنها در محیط خانه و خانواده، به آموزش و تربیت فرزندان بر اساس آموزه‌های یارسان پرداخته‌اند و از این طریق، به حفظ و تداوم این آیین کمک کرده‌اند. همچنین، زنان یارسان با مشارکت در مراسم و آیین‌های مذهبی، به حفظ و تقویت هویت جمعی یارسان کمک کرده‌اند. حضور فعال آنها در مراسم جم، نقش مهمی در تقویت همبستگی اجتماعی و هویت دینی جامعه یارسان داشته است.

-جنبش‌های معاصر زنان یارسان

در دهه‌های اخیر، زنان یارسان به شکل فعال‌تری به مبارزه برای حقوق خود پرداخته‌اند. این مبارزات، در قالب جنبش‌های اجتماعی، فرهنگی و مدنی ظهور یافته است. یکی از مهم‌ترین این جنبش‌ها، تلاش برای به رسمیت شناختن آیین یارسان در قانون اساسی است. زنان یارسان، با مشارکت در کمپین‌ها و فعالیت‌های مدنی، خواستار به رسمیت شناختن حقوق دینی و فرهنگی خود شده‌اند. همچنین، زنان یارسان با استفاده از فضای مجازی و رسانه‌های اجتماعی، اقداماتی برای طرح مطالبات و خواسته‌های خود انجام داده اند . آنها با انتشار مقالات، کتاب‌ها و محتوای آموزشی، به معرفی آیین یارسان و چالش‌های زنان در این آیین پرداخته‌اند.

در پایان زنان یارسان در ایران با انواع تبعیض های مذهبی ، جنسیتی و قومی روبرو هستند.این تبعیض ها در تضاد با آموزه های برابری خواهانه آببن یارسان قراردارند.اما زنان یارسان با مبارزات مدنی و فرهنگی خود به مقابله با این چالش ها پرداخته اند.در حالی که بسیاری از زنان در ایران با تبعیضها و محدودیت های زیادی روبرو هستند، زنان یارسان به دلیل جنسیت، باورهای دینی و هویت قومی خود همچنان با زنچیرهای از تبعیض مواجه اند.

نوا حسینی

بازدیدها: 373